Waarom sproeit een kat in huis, en wat is het verschil met plassen?
Sproeien is een klein straaltje plas tegen iets rechtops, als geurbericht voor andere katten, en niet om de blaas te legen.
Een kat die sproeit, staat rechtop met zijn achterkant naar een muur, deur of tas, tilt een trillende staart op en spuit een klein beetje sterk ruikende plas. Dat is een geurbericht. Een kat die plast, hurkt op iets plats en laat een grotere plas achter; dat lees je bij waarom een kat in huis plast. Katten sproeien door stress, andere katten buiten of in huis, veranderingen thuis of hormonen, en ook gecastreerde of gesteriliseerde katten kunnen het doen. Ga eerst naar de dierenarts, want pijn of een blaasprobleem kan er precies zo uitzien.
Soms een probleem. Sproeien is gewone kattentaal, maar binnen is het een teken dat iets je kat dwarszit. Begint hij ermee, laat hem dan eerst nakijken.
Hoe sproeit een kat?
- 1
Zo sproeit een kat
De kat snuffelt aan de plek, draait zijn achterkant naar iets rechtops, zoals een muur, deur, gordijn of tas, en zet zijn staart recht omhoog. Vaak trilt de staart en trappelt hij met zijn achterpoten. Hij staat, of zakt nauwelijks door, en spuit een klein straaltje plas naar achteren. Daarna krabt of bedekt hij de plek bijna nooit.
- 2
Sproeien of plassen: let op vijf dingen
Houding: bij sproeien staat hij met de staart omhoog en trillend, bij plassen hurkt hij met de staart lager. Plek: sproeien gebeurt vooral tegen iets rechtops, zo'n 15 tot 20 cm boven de vloer; plassen op iets plats, zoals vloerkleed, bed of bank. Hoeveelheid: een klein straaltje tegenover een plas. Krabben: na sproeien zelden, na plassen vaak. Kattenbak: een kat die sproeit, gebruikt de bak meestal nog gewoon voor plas en poep. Geen enkel teken is 100 procent zeker, dus kijk naar alles samen; een kort filmpje helpt. Gaat het om plassen, lees dan verder bij als je kat in huis plast.
- 3
Een geurbericht
In de spray zit geur die andere katten lezen: wie de kat is, of hij klaar is om te paren, en dat deze plek bezet is. Katten hebben ook geurklieren in hun wangen, poten en aan de staartbasis. De spray is vaak vettig en plakkerig en ruikt veel sterker dan gewone plas. Met kopjes geven markeert een kat het veilige hart van zijn gebied; sproeien doet hij waar hij zich bedreigd voelt, en hij frist de geur op als die vervaagt.
- 4
Niet altijd tegen een muur
Sommige katten markeren ook platte plekken met kleine beetjes plas, en een enkele kat markeert met poep. De plek alleen zegt dus niet alles. De houding, de hoeveelheid en of hij de bak nog gebruikt, tellen net zo zwaar.
- 5
Een trillende staart is niet altijd plas
Soms zet een kat zijn staart op en laat hij hem trillen zonder dat er plas komt. Dit 'droog sproeien' komt veel voor en is op zich geen reden tot zorg.
Waarom sproeit een kat?
Lichamelijke oorzaken
Pijn of een medisch probleem
Minder vaak dan stress, maar altijd eerst uitsluitenVeel katten die sproeien, hebben gezonde urinewegen. Maar een blaasontsteking, blaasstenen, een infectie, nierziekte, suikerziekte, een te snelle schildklier, artrose of verstopping kunnen op sproeien lijken of het uitlokken. Een kat die ineens begint, gaat daarom eerst naar de dierenarts. Bij een kater kan ook een hormoonprobleem het sproeien na de castratie laten doorgaan.
Zo zie je het- Een volwassen kat die er ineens mee begint
- Meer plas, of vaker naar de bak
- Persen, klagen of bloed in de plas
- Veel likken aan zijn geslachtsdeel
Gedrag en omgeving
Hormonen bij een niet-gecastreerde kat
De gewone reden bij niet-gecastreerde kattenKatten die niet gecastreerd of gesteriliseerd zijn, sproeien om te laten weten dat ze willen paren. Katers houden zo rivalen op afstand, en een krolse poes maakt zich bekend. Niet-gecastreerde katers sproeien het meest, met een sterke katerlucht. Bij katers is sproeien hormoongedrag, dus meestal neemt het na castratie flink af. Hoe langer een kat ongecastreerd blijft, hoe vaster de gewoonte zit.
Zo zie je het- Een niet-gecastreerde kat, meestal een kater
- Een sterke katerlucht
- Bij een krolse poes: rondzwerven of krollen
Gecastreerd en toch sproeien
Zo'n 1 op 10 katers en 1 op 20 poezenCastreren of steriliseren maakt de kans veel kleiner, maar niet voor elke kat nul. Ouder onderzoek zegt dat zo'n 10 procent van de gecastreerde katers en 5 procent van de gesteriliseerde poezen blijft sproeien. Bij hen gaat het vaak om stress of spanning tussen katten, niet om hormonen. Sproeit een kat al lang, dan is castratie een eerste stap, niet de hele oplossing.
Zo zie je het- Een gecastreerde kat die sproeit bij deuren of ramen
- Vaker in huizen met meer katten
Katten buiten, gezien of geroken
Een van de vaakst genoemde oorzakenEen binnenkat die een buurkat of zwerfkat ziet, hoort of ruikt, kan het raam, de deur, het kattenluik of het gordijn besproeien, als een bordje 'bezet'. Een kattenluik waar een vreemde kat door komt, kan heel veel sproeien uitlokken. Een kat die naar buiten mag, sproeit soms ook als hij nog opgewonden binnenkomt.
Zo zie je het- Plekken bij ramen, deuren of het kattenluik
- Begon toen er een nieuwe kat buiten opdook
Spanning tussen katten in huis
Een hoofdoorzaak in huizen met meer kattenRuzies, een nieuwe kat of te weinig plekken om te eten, te drinken, te rusten en naar de bak te gaan, kunnen een kat tot sproeien brengen. Hoe meer katten, hoe vaker sproeien voorkomt. In een enquête onder eigenaren uit 2018 maakte een andere kat in huis de kans op markeren ongeveer zes keer zo groot.
Zo zie je het- Plekken langs gedeelde looproutes en rustplekken
- Begon toen er een kat bijkwam of twee katten ruzie kregen
Veranderingen en nieuwe mensen
Heel vaakEen verhuizing, een verbouwing, nieuwe meubels, een nieuwe partner, een baby, logés, een ander dagritme of een oppas tijdens de vakantie: het kan allemaal sproeien uitlokken. Ook nieuwe spullen zijn vaak het doelwit, zoals een boodschappentas, de tas van een bezoeker of een kinderwagen, misschien om er eigen geur op te zetten of een vreemde geur te verbergen. Het is geen wraak: de kat probeert zich veilig te voelen.
Zo zie je het- Begint kort na een verandering
- Gericht op nieuwe of vreemd ruikende spullen
Stress, zorgen en frustratie
Vaak, maar lastig te zienEen onzekere kat omringt zich soms met zijn eigen geur om zich veiliger te voelen. Frustratie, zoals een lege voerbak of een deur die niet opengaat, kan een spray vlak bij de oorzaak uitlokken. Een kat die erg aan zijn eigenaar hangt, kan meer sproeien als hij alleen is. Katten die alleen binnen leven, sproeien soms meer, omdat het binnenleven meer frustratie geeft.
Zo zie je het- Sproeit bij de oorzaak (voerbak, dichte deur)
- Verstopt zich ook, wast zich te veel of ontloopt mensen
Het wordt een gewoonte
Hoe langer het duurt, hoe waarschijnlijkerMarkeren kan doorgaan als de eerste reden al weg is. Het wordt dan een reflex waar de kat niets meer aan heeft. Alleen schoonmaken helpt dan niet, want de kat wil de geur blijven opfrissen.
Zo zie je het- Steeds dezelfde plek
- Geen duidelijke aanleiding meer
Waar en wanneer sproeit je kat?
- Je kat sproeit of plast op mij of mijn bed: waarom?
- Je bed en je kleren ruiken naar jou, en dat is voor je kat de sterkste 'thuisgeur'. Een kat kan zijn geur met die van jou mengen om zich veilig te voelen, of reageren op stress. In een onderzoek bij katten met verlatingsangst was het bed vaak de plek. Op jou sproeien is geurtaal, geen wraak. Hurkt hij op het bed, dan plast hij waarschijnlijk en sproeit hij niet: lees dan plassen buiten de bak. Doe de slaapkamerdeur voorlopig dicht, laat hem nakijken en zoek de bron van de stress.
- Bij deuren, ramen en het kattenluik
- Plekken rond openingen wijzen vaak op een kat buiten, of op een deur die je kat open wil hebben. Neem het zicht weg met raamfolie, gordijnen of een dichte deur, en gebruik een kattenluik met chip zodat alleen je eigen kat binnenkomt.
- Op de tas van bezoek, boodschappen of nieuwe meubels
- Iets nieuws ruikt vreemd en verstoort de geur van thuis, dus katten markeren het vaak. Zet tassen en nieuwe spullen een paar dagen in een kast.
- Je kat sproeit ineens in huis
- Kijk wat er de laatste weken veranderd is: een kat buiten, bezoek, werk in huis, een ander ritme, een nieuwe geur. Is er niets veranderd, of plast hij ook meer of perst hij, dan kan het pijn of ziekte zijn: ga naar de dierenarts.
- In een nieuw huis of na een verhuizing
- Een nieuw huis ruikt nog niet naar je kat, en markeren helpt hem zich thuis te voelen. Begin met één veilige kamer met zijn bak, eten en mand, en geef hem stap voor stap meer ruimte.
- Je kat sproeit buiten, in de tuin
- Buiten is dit normaal. Katers en poezen, gecastreerd of niet, wisselen zo geurberichten uit met de katten uit de buurt. Alleen sproeien binnen, door een gecastreerde kat, is niet normaal.
- Als je weg bent of een oppas voor je kat zorgt
- Sommige katten markeren kamers die sterk naar hun eigenaar ruiken, zoals de slaapkamer, als die op vakantie is. Houd die deur dicht en houd het ritme van je kat zo gewoon mogelijk.
- Meer katten in huis: welke kat is het?
- Zet de katten één voor één apart, of vraag de dierenarts naar een kleurstof (fluoresceïne) die groen oplicht onder blacklight en laat zien van welke kat de plas is. Een blacklight alleen laat een plek zien, maar niet welke kat het was.
- Krabben aan de bank en ertegen sproeien
- Krabben en sproeien zijn allebei geurmarkeren, en katten doen het vaak op dezelfde plekken. Zet een krabpaal of krabmat naast de plek, zodat hij daar zijn pootgeur kan achterlaten. Dat helpt, maar het is geen oplossing op zich. Meer over krabben aan de bank.
Wat te doen tegen sproeien in huis
- 1
Ga eerst naar de dierenarts en zeg dat hij sproeit
Pijn en blaasproblemen kunnen er hetzelfde uitzien, en een plasonderzoek is meestal de eerste stap. Vertel wat je zag: staand of gehurkt, tegen iets rechtops of plats, een beetje of veel.
- 2
Houd een of twee weken een lijstje bij
Noteer tijd, plek, houding, hoeveelheid, wie of wat er in de buurt was en wat er thuis veranderde. Het patroon laat meestal de aanleiding zien. Schrijf ook op of hij de bak nog gebruikt.
- 3
Maak elke plek schoon met een enzymreiniger voor urine
Dep eerst het vocht op, spoel met veel water, gebruik genoeg middel om diep in het materiaal te komen en laat het drogen. Probeer het eerst op een onopvallend plekje. Enzymen breken de plasgeur af, en een geur die jij niet meer ruikt, kan je kat nog terugroepen.
- 4
Is hij niet gecastreerd of gesteriliseerd, vraag de dierenarts ernaar
Bij de meeste katten stopt het sproeien dan of neemt het flink af. Bij katers die al lang sproeien kan de gewoonte blijven, dus liever vroeg dan laat.
- 5
Neem het zicht op katten buiten weg
Met raamfolie, dichte gordijnen, een verplaatst ligplekje of een dichte deur. Laat alleen je eigen kat door het kattenluik. Katten die hij van binnenuit ziet, zijn een van de vaakste aanleidingen.
- 6
Geef elke kat eigen plekken om te eten, drinken, rusten, krabben en plassen
Eén kattenbak per kat plus één, op verschillende plekken en niet naast elkaar, plus hoge plekken zoals planken en krabpalen. Minder concurrentie betekent minder reden om te markeren. Katten die elkaar niet liggen, krijgen tijdelijk elk een eigen deel van het huis tot ze rustig weer aan elkaar wennen.
- 7
Geef de besproeide plek een andere betekenis
Zet er een voerbak of mand neer, speel er, of maak de plek een tijdje onbereikbaar met een dichte deur of een traphekje. Katten sproeien zelden waar ze eten of rusten.
- 8
Houd vreemde spullen buiten bereik
Tassen van bezoek, nieuwe boodschappen, de wasmand. Nieuwe geuren zijn een vaak doelwit.
- 9
Speel elke dag en houd een rustig ritme
Spelen, klimmen en vaste rustige momenten met jou geven je kat een veilig gevoel en minder stress. Laat een nieuwe huisgenoot hem eten geven en met hem spelen.
- 10
Leid hem rustig af als hij op het punt staat te sproeien
Met een geluidje, een hengeltje of een spoortje snoepjes. Zo onderbreek je het moment zonder hem bang te maken.
- 11
Een feromoonverdamper kan helpen, als aanvulling
Een verdamper met een namaak van de wanggeur zet je in de kamer waar hij sproeit, pas na de dierenarts en de veranderingen hierboven. Het is een kleine hulp, geen oplossing. Brengen twee navullingen niets, stop er dan mee.
- 12
Blijft het, vraag dan naar een gedragsdeskundige
De dierenarts kan je doorverwijzen naar een gedragsdeskundige of met je kijken naar medicijnen tegen angst. Medicijnen werken het best samen met aanpassingen in huis en zijn vaak maar tijdelijk nodig; in onderzoek kwam het sproeien vaak terug als ze stopten.
Liever niet
- Straf hem niet: niet schreeuwen, achterna zitten, zijn neus erin duwen of hem natspuitenHet leert hem niets, maakt hem banger en kan het sproeien erger maken.
- Maak niet schoon met ammoniak of bleek (chloor)In plas zit ammoniak, dus voor een kat ruiken deze middelen naar plas en nodigen ze uit om opnieuw te markeren.
- Verberg de geur niet met parfum of geurige schoonmaakmiddelenHet doel is de plas weghalen, niet overdekken. Sterke geuren kunnen hem juist opnieuw laten markeren.
- Gebruik geen ontsmettingsmiddel dat wit wordt in waterDie bevatten meestal fenolen, en die zijn giftig voor katten.
- Zet binnen geen lawaaiige schrikmiddelen of valletjes neerZe maken je kat bang en verplaatsen het sproeien misschien alleen naar een andere plek.
- Reken niet alleen op schoonmaken of alleen op een verdamperDe kat frist de geur steeds op, dus de oorzaak moet ook veranderen.
- Begin niet zelf met antibiotica, pijnstillers of supplementenAlleen de dierenarts weet of er een medische oorzaak is en welk middel veilig is.
- Vertrouw niet blind op tips van fora of sociale mediaZe werken meestal niet, kunnen schaden of het erger maken. De oorzaak vinden is sneller en vriendelijker voor je kat.
Wanneer naar de dierenarts?
Laat een kat die begint te sproeien altijd nakijken, want alleen een plasonderzoek kan een blaasprobleem uitsluiten. Veel sproeiende katten zijn gezond, maar pijn en blaasstenen kunnen er hetzelfde uitzien. Een kater die niet kan plassen, is een noodgeval; lees daarover ook plassen buiten de bak.
- Een kater perst, gaat steeds in en uit de bak en plast weinig of niets, klaagt of likt aan zichzelf: ga meteen naar de dierenarts of de spoedkliniek. Een verstopte blaas kan binnen een dag of twee dodelijk zijn.
- Bloed in de plas, klagen bij het plassen of heel vaak kleine beetjes: dezelfde dag of de dag erna.
- Een volwassen kat die ineens begint te sproeien, de bak niet meer gebruikt of in de bak sproeit: binnen een week.
- Meer plassen of drinken dan normaal, afvallen, of een kat die niet lekker lijkt: binnenkort.
- Een gecastreerde kat die blijft sproeien, of een kater met een sterke katerlucht: vraag de dierenarts naar een hormonale oorzaak, zoals een niet-ingedaalde bal.
- Het sproeien gaat door nadat je het huis twee tot drie weken hebt aangepast: vraag naar een gedragsdeskundige.
Wat onderzoek zegt
Castreren verlaagt het sproeien, maar niet tot nul
Van 134 katers en 152 poezen die voor de puberteit gecastreerd of gesteriliseerd waren, sproeide zo'n 10 procent van de katers en 5 procent van de poezen later vaak. Of dat op 6 of op 10 maanden gebeurde, maakte in dat onderzoek niet uit. Latere cijfers uit de praktijk kwamen ongeveer op hetzelfde uit: 12 procent van de katers en 4 procent van de poezen.
Hart and Cooper, 1984Samenwonen met een andere kat maakt markeren waarschijnlijker
In een enquête onder 245 eigenaren had 46 procent van de katten nooit in huis geplast of gesproeid. Van de katten die dat wel deden, markeerde 70 procent en plaste 30 procent op de verkeerde plek; minder dan 1 procent deed allebei. Een andere kat in huis maakte de kans op markeren ongeveer zes keer zo groot. Geslacht, castratie en ras maakten in dit onderzoek geen verschil.
Barcelos and colleagues, 2018Schoonmaken en een nette kattenbak halveren het markeren soms
Elke dag de plekken schoonmaken, de bak elke dag scheppen en elke week verversen, verminderde het markeren in één onderzoek met tot de helft. Aanpassingen in huis alleen halveerden het bij sommige katten of beter, en poezen reageerden er beter op.
Pryor and colleagues, 2001Medicijnen en feromonen: wat de proeven laten zien
Een overzicht van 10 proeven vond dat twee soorten medicijnen tegen angst en de feromoonverdamper elk meer hielpen dan een nepmiddel, maar alleen één medicijn duidelijk, en dat rustte op twee kleine onderzoeken. De verdamper verminderde het sproeien, maar liet niet duidelijk meer katten helemaal stoppen.
Mills, Redgate and Landsberg, 2011De meeste sproeiende katten hebben geen blaasziekte
In een gecontroleerd onderzoek verschilde de plas van sproeiende katten niet van die van andere katten. Toch had in een kleinere groep van 34 sproeiende katten 38 procent iets afwijkends in de plas, en zeven hadden een ziekte zoals stenen of een infectie. Daarom blijft de dierenarts de eerste stap.
Horwitz (review), 2019
Verhaal of waar?
Mijn kat sproeit uit wraak of jaloezie.
Katten sproeien niet om je terug te pakken. Sproeien is een geurbericht, en een nieuwe huisgenoot of verandering geeft stress. Richtlijnen zeggen dat een kat in huis plast of sproeit omdat hij iets mist, niet uit wrok.
Alleen katers sproeien.
Poezen sproeien ook, en gecastreerde en gesteriliseerde katten van beide geslachten ook. Katers en niet-gecastreerde katten doen het wel vaker.
Een gecastreerde kat sproeit nooit.
Bij de meeste katten helpt castreren, maar zo'n 1 op 10 gecastreerde katers en 1 op 20 gesteriliseerde poezen blijft sproeien.
Sproeien is een kattenbakprobleem.
Het is communicatie. Een kat die sproeit, gebruikt zijn bak meestal nog gewoon. De aanpak is anders dan bij een kat die naast de bak plast.
Als je de plek schoonmaakt, stopt het vanzelf.
Schoonmaken moet, maar stopt het markeren meestal niet in zijn eentje.
Een kat die sproeit, heeft vast een blaasziekte.
Veel sproeiende katten hebben gezonde urinewegen. Toch hoort een kat die net begint bij de dierenarts, want pijn kan er hetzelfde uitzien.
Een feromoonverdamper lost het sproeien op.
Proeven laten een klein effect zien, en een deel werd betaald door de makers. Het is een steuntje na de dierenarts en de aanpassingen in huis.
Met water natspuiten leert een kat af te sproeien.
Het is straf: het maakt hem banger en onrustiger, en het probleem blijft of wordt groter.
Wist je dat?
- 1 op 10
Zo'n 1 op 10 gecastreerde katers en 1 op 20 gesteriliseerde poezen sproeit toch.
- Vaak per uur
Een niet-gecastreerde kater die vrij rondloopt, kan vele keren per uur met plas markeren.
- Kopjes geven
Markeren met de wangen heet in het Engels 'bunting', en die wanggeur lijkt katten te kalmeren. Sproeien is het luidere, sterkere bericht.
- Markeren met poep
Een kat kan ook met poep markeren; in het Engels heet dat 'middening'. Dat is veel zeldzamer dan markeren met plas.
Kittens en oudere katten
- Kitten
Sproeien begint meestal rond de geslachtsrijpheid, vanaf zo'n 5 of 6 maanden. Castreren of steriliseren rond 5 maanden, of bij een kater vanaf de zesde maand, wordt aangeraden zodat de gewoonte er niet in sluipt. Een kitten dat slordig in huis plast, is iets anders: lees dan [plassen buiten de bak](behaviour:peeing-outside-the-litter-box).
- Oudere kat
Katten die markeren, zijn gemiddeld wat ouder. Bij een oudere kat kan artrose het hurken moeilijk maken, zodat een plas op sproeien lijkt, en nierziekte, suikerziekte of een te snelle schildklier zorgen voor meer plas. Verandert er ineens iets bij een oudere kat, ga dan naar de dierenarts.
Rassen
Veelgestelde vragen
Hoe sproeit een kat?
Hij gaat met zijn achterkant naar iets rechtops staan, tilt zijn staart op en laat die trillen, trappelt soms met zijn achterpoten en spuit staand een klein straaltje plas naar achteren. De spray ruikt sterk en voelt vaak vettig.
Sproeien poezen ook, of alleen katers?
Poezen sproeien ook, vooral als ze krols zijn, en gesteriliseerde poezen kunnen ermee doorgaan. Katers sproeien wel vaker. Een kater die met een poes samenwoont, sproeit eerder dan een kater die met een andere kater woont.
Is het normaal dat een gecastreerde of gesteriliseerde kat sproeit?
Het komt voor: zo'n 1 op 10 gecastreerde katers en 1 op 20 gesteriliseerde poezen sproeit. Het zegt niets over een 'slechte' kat. Binnen wijst het op stress, andere katten of een medische oorzaak, dus ga naar de dierenarts en zoek de aanleiding. Buiten is sproeien door gecastreerde katten normaal.
Op welke leeftijd begint een kat te sproeien?
Meestal rond de geslachtsrijpheid, vanaf zo'n 5 tot 6 maanden, maar het kan op elke leeftijd beginnen als iets je kat van slag brengt. Castreren of steriliseren rond 5 maanden helpt het te voorkomen. Leeftijd en geslacht alleen vertellen niet wat de oorzaak is.
Gaat de geur van kattenspray vanzelf weg?
Niet vanzelf. De geur is sterk en blijft hangen, en een geur die jij niet meer ruikt, kan je kat nog terugroepen. Dep het vocht op, spoel met water en behandel de plek met een enzymreiniger; herhaal als de geur terugkomt. Hoe lang de geur blijft, zegt geen enkele bron.
Welke geur laat een kat stoppen met sproeien?
Geen enkele geur stopt het betrouwbaar. Sterke parfums, ammoniak en bleek kunnen het juist erger maken. Wat helpt: de plasgeur weghalen met een enzymreiniger en een voerbak of mand op de plek zetten. Een feromoonverdamper met wanggeur kan wat rust geven.
Wat te doen tegen een sproeiende kat in huis?
Begin bij de dierenarts. Maak daarna schoon met een enzymreiniger, zoek en verminder de aanleiding (katten buiten, spanning tussen katten, veranderingen), geef elke kat eigen plekken, vraag naar castratie en zorg voor rust en spel. Straf nooit. Blijft het, vraag dan naar een gedragsdeskundige.
Mag je een kat natspuiten als hij sproeit?
Nee. Natspuiten is straf: het maakt je kat banger en onrustiger, en het sproeien blijft of wordt erger. Leid hem liever rustig af en pak de oorzaak aan.
Wat moet ik doen als mijn kat in huis plast?
Kijk eerst of hij sproeit (staand, tegen iets rechtops, een klein beetje) of plast (gehurkt, op iets plats, een grotere plas). Plassen buiten de bak heeft eigen oorzaken en oplossingen; lees daarvoor plassen buiten de bak. Begin in beide gevallen bij de dierenarts.
Een kat in huis?
Registreer je kat gratis bij SpotKat, met foto's en chipnummer bij elkaar.
