De kattenbak: inrichten, vulling en schoonmaken

Een kattenbak gebruiken is voor de meeste katten heel natuurlijk. Kittens leren het erg vroeg, meestal door naar hun moeder te kijken, dus je hoeft ze niet zindelijk te maken zoals een pup. Katten die buiten komen, hebben thuis toch een bak nodig.

Een goede opstelling voorkomt stress en ongewenst gedrag, zoals plassen buiten de bak. De richtlijnen van AAFP en ISFM over onzindelijkheid uit 2014 geven twee adviezen die in elk geval gelden: maak de kattenbak zo goed als maar kan, en zorg dat de bredere behoeften van de kat zijn gedekt (een veilige plek, eten en water, spel, goed contact met mensen en een huis waar zijn geur goed is).

Plassen en poepen buiten de bak is een van de meest voorkomende redenen waarom katten in een asiel terechtkomen, dus het loont om de bak vanaf het begin goed te regelen. Een vieze bak kan al genoeg zijn om een kat elders in huis te laten gaan. Maak de bak goed schoon voordat je naar andere oorzaken zoekt.

Het gebruikelijke advies is een bak per kat plus een extra: twee bakken voor een kat en drie voor twee katten. De extra bak is een reserve en geeft de kat keuze, bijvoorbeeld als de ene bak bezet is, door een andere kat wordt geblokkeerd of niet bevalt. Sommige katten willen ook een plek voor plas en een andere voor poep, wat een tweede reden is dat een kat twee bakken kan gebruiken. Een paar organisaties zeggen dat minstens een bak per kat het minimum is en de extra bak een bonus.

De regel is een vuistregel en geen bewezen aantal. Een literatuuroverzicht noemt het bewijs zwak en zegt dat de regel in 1996 voor het eerst werd beschreven. De AAFP- en ISFM-richtlijnen noemen het een historische vuistregel en geen absolute eis, en een gedragsdeskundige van een kattenorganisatie zegt dat hij veel wordt gebruikt maar niet op hard bewijs berust. Waar de richtlijnen het over eens zijn: bied meerdere bakken op meerdere plekken aan, niet een bak op een plek.

Zet de bakken op verschillende plekken, zodat een kat ze niet allemaal kan bewaken. Twee bakken naast elkaar tellen voor een kat als een grote bak. Moeten ze dicht bij elkaar staan, laat de openingen dan niet naar elkaar wijzen. Zet in een huis met meer verdiepingen op elke verdieping een bak, zodat de kat nooit ver hoeft te lopen. Dat telt vooral voor kittens en oudere katten. In een huis met meer katten kan een kat een bak weigeren die een andere kat net heeft gebruikt: schep dan vaker en voeg bakken toe.

De bak moet ongeveer 1,5 keer zo lang zijn als de kat, gemeten van neus tot de basis van de staart. Groter is beter. De kat moet erin kunnen lopen, zich kunnen omdraaien zonder de zijkanten te raken, graven, krabben en zich uitstrekken. Veel bakken die als groot verkocht worden, zijn nog te klein, en de meeste standaardbakken zijn te klein voor een volwassen kat.

Onderzoek ondersteunt grotere bakken. In een studie met 74 katten die in huis leefden, in 43 huishoudens, gebruikten de meeste katten een grote bak (86 cm lang) vaker dan gewone bakken. Een vergelijking vond dat katten een langere bak (86 cm) liever hadden dan een korte (56 cm). Een grote plastic opbergbak is een goede, goedkope kattenbak. Snijd voor een grote kat een lage opening in een of twee zijkanten en schuur of vijl elke rand af, zodat niets scherp is.

Begin met een heel klein kitten met een kleine bak met lage randen en stap over op een bak van volle grootte als het groeit. Een bak waar het kitten in kan groeien werkt ook, zolang het er makkelijk in kan klimmen.

Studies laten niet zien dat katten over het geheel de ene of de andere soort verkiezen. In een studie met 27 katten, met grote bakken, dagelijks scheppen en klonterende vulling, had 19 katten geen voorkeur, koos 4 een overdekte bak en 4 een open bak. Geen van de zes grote katten (6 kg of meer) koos de overdekte bak. In een groepsstudie in een kattenverblijf werd meer urine gevonden in open bakken dan in overdekte (98 gram tegen 77 gram per dag), maar die studie mat de hele groep en kan niet laten zien wat elke kat het fijnst vond. De onderzoekers merken op dat een vieze bak een kat misschien meer afschrikt dan de kap zelf.

Redenen waarom veel dierenartsen en organisaties een open bak liever zien: overdekte bakken houden geur en ammoniak vast, dus ze moeten vaker worden schoongemaakt. Vieze vulling die je niet ziet, vergeet je makkelijk. Een grote kat heeft misschien geen ruimte om zich om te draaien. Een overdekte bak met een uitgang laat een andere kat de gebruiker overvallen, en een klapdeurtje kan sommige katten schrik aanjagen of tegenhouden. Redenen waarom sommige katten en eigenaren een overdekte bak verkiezen: hij voelt privé voor een schuwe kat en houdt vulling en geur beter binnen. Een overdekte bak is alleen goed als hij ruim is en heel schoon wordt gehouden.

Het eenvoudige antwoord van de richtlijnen en organisaties: probeer beide. Zet er een van elk neer en kijk welke je kat gebruikt. Mijdt je kat de overdekte bak, kies dan een open bak. Open bakken passen ook bij kittens, oudere katten en katten met rugpijn. Bakken met een opening aan de bovenkant worden over het algemeen niet aangeraden voor oudere katten of katten die moeilijk bewegen.

Kies een rustige plek met weinig verkeer die altijd makkelijk bereikbaar is. Zet de bak niet in de buurt van eten, water of de slaapplek. Een kat wil niet naar het toilet waar hij eet, en onderzoek bij een kolonie vrij levende katten liet zien dat ze vermeden om in voerplekken te gaan. Mijd lawaaiige plekken: naast een wasmachine, droger of cv-ketel die plotseling kan aanslaan. Een koude kelder of een donkere, krappe hoek is ook niet ideaal.

Kies een plek waar de kat mensen of dieren ziet naderen en meer dan een uitgang heeft. Mijd doodlopende en verborgen plekken waar hij door een andere kat in de val kan worden gelokt, en mijd plekken naast een raam tot de grond of een kattenluik. Staat de bak in een badkamer of kast, zorg dan dat de deur niet dicht kan vallen en de kat erin of erbuiten kan sluiten. Houd de plek voorspelbaar: katten voelen zich thuis als eten, water en de bak altijd op dezelfde plek staan. Een nachtlampje bij de bak helpt in de avond, vooral voor oudere katten. Gaat een kat steeds op een en dezelfde plek, dan is een extra bak op die plek, tijdelijk of blijvend, een eenvoudige oplossing.

De meeste katten verkiezen een zachte, fijne vulling zonder geur en met weinig stof, die onder de poten aanvoelt als zand. Veel katten houden niet van sterke geuren, stoffige vulling, luchtverfrissers en bakzakken. Een vulling met parfum heeft geen voordeel voor de kat en kan hem ervan weerhouden de bak te gebruiken. Geen soort is voor elke kat het beste. Katten verkiezen vaak wat ze als kitten kenden. Om het te weten te komen, zet je twee of meer soorten naast elkaar in aparte bakken en kijk je wat de kat kiest.

Klonterende klei (bentoniet) is het klassieke type dat de meeste katten accepteren. Urine vormt een harde klont die je eruit schept, dus je hoeft de hele vulling maar af en toe te verversen. Nadelen: het kan stoffig, zwaar en rommelig zijn, en sommige klonterende klei bevat kristallijn silicastof. Stof van mineralen kan worden ingeademd en een schadelijk effect is niet uit te sluiten. Klonterende vulling is voor volwassen katten; heel jonge kittens zijn er niet altijd klaar voor. Niet-klonterende klei is vaak het goedkoopst en neemt urine op, maar is zwaar en stoffig, wordt modderig als hij nat is en moet vaak helemaal worden vervangen (minstens twee keer per week voor de bak). De prijs per kg zegt weinig over de echte kosten, want goedkopere vulling wordt vaker vervangen.

Silicagel (kristallen) is licht, zuigt veel op en houdt de geur lang weg, dus vooral de poep hoef je te scheppen. Nadelen: het kost meer, je moet roeren zodat urine zich niet ophoopt, het ritselt, het kan in lange vacht blijven plakken en verspreiden, en het is schadelijk als het wordt ingeslikt. Sommige katten houden niet van het gevoel. Hout (korrels of vezels) geeft weinig stof, is licht en neemt geur goed op, en de meeste is composteerbaar waar de lokale regels dat toestaan. Nadelen: het klontert vaak niet, vraagt soms een speciale bak, en sommige katten vinden harde korrels ruw voor de poten vergeleken met vulling die op zand lijkt.

Gerecycled papier is zacht en stofarm, een redelijke keuze, maar moet vaak worden ververst en wordt makkelijk uit de bak geschopt. Andere plantaardige vulling (bijvoorbeeld maïs, tarwe, stro of plantenvezel) neemt geur vaak goed op en is biologisch afbreekbaar. Nadelen: het kan meer kosten en niet alles klontert, dus schoonmaken kan meer werk zijn. Heeft een kat een vulling die hij fijn vindt, blijf daar dan bij. Schakel langzaam over, over een tot twee weken, door nieuwe vulling door de oude te mengen of door hem eerst in een aparte bak aan te bieden. Een plotselinge wissel, of kopen wat die week het goedkoopst is, kan ervoor zorgen dat een kat de bak mijdt. Langharige katten kunnen korrels in vacht en poten meenemen: een mat bij de uitgang helpt, en een zwaardere vulling kan beter werken dan een die te licht is.

Doe genoeg vulling in de bak om in te kunnen graven en te begraven. De cijfers verschillen per bron, van minstens 3 cm tot 5 cm, waarbij sommige een dunne laag van 2,5 tot 5 cm noemen en een paar meer. In de praktijk is ongeveer 3 tot 5 cm gebruikelijk. Katten verschillen in wat ze fijn vinden: sommige houden van diepe vulling, andere niet, en langharige katten hebben misschien liever minder. Zet je kat op zachte oppervlakken, dan wil hij misschien meer vulling; op harde vloeren, dan misschien minder.

Te diep geeft een ongelijk oppervlak dat sommige katten niet fijn vinden. Meer vulling betekent niet dat je minder vaak kunt scheppen. Een kat die veel urine produceert, bijvoorbeeld door een medische aandoening, heeft misschien diepere vulling nodig om het op te nemen. Dat is ook een reden om het de dierenarts te vragen. Klonterende vulling heeft genoeg diepte nodig om stevige klonten te vormen: gebroken klonten maken de rest van de vulling vies.

Schep klonten en poep minstens een keer per dag eruit. Sommige bronnen adviseren twee keer, en je kunt het in de ochtend doen omdat katten 's nachts het actiefst zijn. In een kattenverblijf werden de bakken twee keer per dag geschept. Elke dag scheppen hangt samen met minder problemen: een studie vond onzindelijkheid vaker in bakken die niet dagelijks werden geschept.

Vervang alle vulling en was de bak regelmatig. Hoe vaak hangt af van de vulling en hoeveel katten de bak delen: ongeveer wekelijks voor klei of niet-klonterende vulling, en om de twee tot vier weken voor klonterende vulling die je dagelijks schept. De AAFP- en ISFM-richtlijnen zeggen de bak elke een tot vier weken te wassen. Ververs eerder als de vulling stinkt, onderin nat is of de klonten zijn gebroken en door de rest zijn gemengd. Was de lege bak met heet water en een milde zeep zonder geur (afwasmiddel is goed), spoel goed na en laat drogen voordat je verse vulling erin doet. Was daarna je handen.

Mijd sterke chemicaliën, ammoniaproducten, sterke desinfectiemiddelen, citrusoliën en sterk geurende schoonmaakmiddelen. Ze ruiken sterk voor een kat, kunnen hem afschrikken en kunnen giftig zijn. Desinfectiemiddelen met fenol zijn giftig voor katten. Een universiteitscentrum voor katten raadt ook ammoniak- en azijnreinigers af, omdat ze op urine lijken te ruiken. Als je ooit bleek gebruikt, spoel dan heel grondig en laat de bak helemaal drogen. Plastic neemt in de loop van de tijd geur op. Ruikt een bak na een goede wasbeurt nog, dan is een nieuwe bak het antwoord.

Om geur laag te houden: schep dagelijks, ververs de vulling op tijd en houd een overdekte bak extra schoon. Een dun laagje zuiveringszout op de bodem van de lege bak neemt ook geur op en stoort de kat niet. Een koolstoffilter in een overdekte bak helpt alleen als je het filter vervangt. Maak ongelukjes op de vloer snel schoon met een enzymatisch of biologisch schoonmaakmiddel: dat haalt de geur weg die de kat naar dezelfde plek zou terugsturen. Straf een kat nooit voor een ongelukje.

Gebruikte vulling gaat bij het restafval. Gooi het niet in de compost in de tuin of de groenbak: thuiscompost wordt misschien niet heet genoeg om de Toxoplasma-parasiet te doden, en op sommige plekken mag vulling niet in de groenbak. Spoel het ook niet door het toilet: klonterende en plantaardige vulling zwelt op en verstopt leidingen, en poep kan in oppervlaktewater terechtkomen. De regels voor afval verschillen per plaats, dus kijk ook naar het landenblok.

Kittens gaan vanaf ongeveer 3 tot 5 weken vulling ontdekken, beginnen met ongeveer 30 dagen in losse vulling te harken en gebruiken vanaf ongeveer 5 tot 7 weken een bak. Met ongeveer 8 weken zijn de meeste zindelijk. Heb je een kitten van 8 weken of ouder, ga er dan van uit dat het al een bak kan gebruiken. Een kitten hoeft niet te worden voorgedaan door zijn pootjes door de vulling te halen: een makkelijk bereikbare bak is genoeg.

Geef een jong kitten een bak met lage randen waar het makkelijk in kan stappen, en zet hem dichtbij, zodat het kitten niet ver hoeft te lopen. Zet de eerste weken na de adoptie een of twee extra bakken neer en ga over op een grotere bak als het groeit. Houd het kitten de eerste dagen in een kamer of klein gebied, met de bak op een rustige plek ver van eten en bed. Maak de ruimte groter als het de bak betrouwbaar gebruikt. Breng het naar de bak na het eten, na het wakker worden en na het spelen.

Doe een beetje van de oude vulling van het kitten door de verse vulling: de bekende geur moedigt het aan de bak te gebruiken. Gebruik dezelfde vulling als het kitten eerder had. Ongelukjes horen erbij als een kitten het leert. Straf ze niet.

Kies een bak met een lage instap, zodat de kat naar binnen kan lopen zonder te springen. Je kunt een zijkant van een plastic bak laagmaken, als je let op gladde randen. Grote, ondiepe bakken passen het best bij een stijve kat. Een lage instap helpt ook katten met gewrichtspijn. Zet een bak op de verdieping waar de kat de meeste tijd doorbrengt, zodat hij geen trap nodig heeft. Extra bakken dicht bij de slaapplekken en een nachtlampje helpen. Kijk ook naar de weg naar de bak: gladde vloeren, een wiebelende mat, hekjes en trappen kunnen een goede bak moeilijk bereikbaar maken. Open bakken passen meestal beter bij oudere katten dan bakken met een opening bovenin of overdekte bakken.

Een oudere kat die de bak begint te missen, heeft vaak pijn, zoals artrose, of een ziekte zoals nierproblemen, suikerziekte of een urineprobleem. Dat vraagt om controle door een dierenarts. Oudere katten moeten minstens elke zes maanden worden nagekeken.

Staat een bak eenmaal op een goede plek, verplaats hem dan niet steeds: vaak verplaatsen verwart en strest de kat. Is een kat nieuw in huis, laat hem dan zo snel mogelijk zien waar de bak staat. Moet je hem toch verplaatsen, doe dat dan geleidelijk: ongeveer 1 cm per dag, als de kat de bak al weken betrouwbaar gebruikt. Laat de oude en de nieuwe plek een tijdje allebei beschikbaar. Gebruikt een kat een bak op een nieuwe plek, laat hem daar dan minstens twee weken staan voordat je iets anders verandert.

Probeer je dingen uit omdat een kat de bak mijdt, verander dan een ding tegelijk, zoals plek, vulling of bak, zodat je kunt zien wat werkte. Houd een bekende bak beschikbaar terwijl je een nieuwe test.

Een zelfreinigende bak merkt met een sensor dat de kat weg is en harkt of zeeft het afval na een vertraging. Sommige zijn aangesloten op de waterleiding om de vulling te wassen. Ze houden de vulling schoner en sommige katten wennen er zonder moeite aan. Anderen houden niet van het geluid, de beweging of de geur, of van het onstabiele gevoel, en mijden de bak. Er is geen studie gevonden die ze met gewone bakken vergelijkt.

Dierenartsen en organisaties verschillen: sommige raden ze af voor zenuwachtige of schrikachtige katten, en sommige zeggen dat de extra's minder tellen dan ruimte en makkelijke toegang. Een verstandige manier is om een bekende bak ernaast te laten staan. Begint de kat de zelfreinigende bak te mijden, ga dan terug naar een gewone bak.

Katten zijn de enige dieren die Toxoplasma-eitjes (oöcysten) in hun poep uitscheiden, dus kattenbakvulling kan ze bevatten. Een kat krijgt de parasiet meestal door besmette prooien te eten, zoals knaagdieren of vogels, en scheidt maar een paar weken na de eerste besmetting oöcysten uit. De meeste katten worden er niet ziek van. Voor de meeste gezonde mensen gaat een besmetting ongemerkt voorbij of lijkt hij op een lichte griep. Het is vooral een zorg tijdens zwangerschap en bij mensen met een verzwakte afweer, omdat de parasiet een ongeboren kind kan schaden of ernstige ziekte kan geven. Na een besmetting is een mens meestal immuun.

Het eenvoudige advies van volksgezondheidsbronnen: ben je zwanger, of is je afweer verzwakt, laat dan iemand anders de kattenbak schoonmaken. Kan dat niet, schep dan elke dag, draag wegwerphandschoenen en was je handen goed met water en zeep. Dagelijks scheppen verkleint het risico, omdat de oöcysten na het uitscheiden tijd nodig hebben voordat ze kunnen besmetten. Bronnen noemen een dag, 48 uur en een tot vijf dagen. Binnenkatten die niet jagen en commercieel voer eten in plaats van rauw vlees, dragen Toxoplasma waarschijnlijk niet. Kittens en jonge katten scheiden het vaker uit, dus je kunt beter geen nieuw kitten of zwerfkat in huis nemen als je zwanger bent of zwanger wilt worden.

Je hoeft je kat niet weg te doen. De parasiet wordt niet overgedragen door een kat te aaien en de vacht draagt hem zeer waarschijnlijk niet. Was je handen na het aaien, vooral voor het eten, en houd de kat van het aanrecht en de tafel. De kattenbak is niet de enige route: rauw of onvoldoende gebakken vlees, ongewassen groenten en fruit en grond bij het tuinieren tellen ook mee. Draag dus handschoenen in de tuin en was groenten en fruit. Sommige eigenaren vragen zich af of jaren met katten betekenen dat ze al immuun zijn. Niet per se: mensen kunnen jaren met katten leven zonder besmet te raken, en het risico is bij elke zwangerschap gelijk. Een bloedtest kan laten zien of je het hebt gehad. Vraag je arts of verloskundige ernaar als je zwanger wilt worden of bent. Spoel poep niet door het toilet en doe vulling niet in compost: allebei kunnen oöcysten in water of grond brengen.

Plassen of poepen buiten de bak is vaak eerst een gezondheidsprobleem. Oorzaken zijn onder meer een urineweginfectie of blaasstenen, blaasontsteking, nierziekte, suikerziekte, een overactieve schildklier, artrose, verstopping en pijn. Laat de dierenarts een medische oorzaak uitsluiten voordat je de opstelling verandert. Vindt de dierenarts niets, kijk dan naar de bak zelf: aantal, grootte, plek, vulling en netheid. Stress, een nieuw huisdier of een nieuwe persoon, een verhuizing of ruzie met een andere kat kunnen ook meespelen. Houd een dagboek en een plattegrond bij van waar de kat gaat; dat laat patronen zien.

Kleine hoeveelheden urine op rechtopstaande oppervlakken spuiten is markeren en heeft een andere oorzaak en aanpak. Zie onze pagina over plassen buiten de kattenbak voor oorzaken en wat helpt. Straf helpt nooit. Schreeuwen, de neus van de kat erin wrijven of hem naar de bak slepen maakt de kat bang en kan het probleem verergeren.