Je kat verzorgen: borstelen, wassen en vachtverzorging

Een kat besteedt een groot deel van de dag aan wassen: vaak wordt een derde tot de helft van de tijd dat ze wakker is genoemd. De tong zit vol kleine haakjes die naar achteren wijzen en werkt als kam en borstel ineen.

Zichzelf wassen doet meer dan schoonmaken: het verspreidt huidvet door de haren, haalt losse haren, stof en een deel van de parasieten weg en helpt de kat af te koelen, want nat speeksel verdampt.

Borstelen voegt toe wat de tong niet kan: het haalt losse haren weg voordat de kat ze inslikt, verwijdert dode huid en vuil, voorkomt klitten en laat jou de huid en het lijf controleren op vlooien, bultjes en pijnlijke plekken. Een vacht die er gezond uitziet en schoon, zacht en glanzend aanvoelt, is een van de makkelijkere tekenen dat een kat zich goed voelt. Een verandering in de vacht is het opmerken waard.

Rustig, regelmatig borstelen versterkt ook de band met je kat, zolang de sessies kort en prettig blijven.

Lange, zijdeachtige of krullende vachten blijven moeilijker vrij van klitten. Langharige vachten zijn fijner en dichter, klitten sneller en houden losse haren dicht bij de huid vast, dus deze katten hebben een baasje nodig dat een deel van het werk doet.

Oudere katten wassen zich vaak minder. Artrose en andere gewrichtspijn maken het moeilijk om te draaien en bij de rug, heupen en achterpoten te komen, en een kat die zich minder wast, krijgt dan een slordige, vervilte vacht. Artrose is heel gewoon bij oudere katten en laat aan de buitenkant vaak weinig zien.

Te zware katten kunnen niet altijd bij hun rug, achterkant of buik, dus die plekken worden vies of klitten. Een bron noemt een kat te zwaar bij 10 tot 20 procent boven het ideale gewicht. Pijn in de mond, door tandvleesproblemen of pijnlijke tanden, kan wassen onprettig maken. Stress door een verhuizing, een nieuw dier of een nieuw persoon kan het wassen in beide richtingen veranderen.

Grotere en oudere katten en katten die naar buiten gaan, krijgen vaker klitten. Sommige kittens die een slechte start hadden, door ziekte of vroeg bij de moeder weg, leren nooit goed wassen. Laat een kat het borstelen thuis niet toe, of kan hij zichzelf niet goed wassen, dan klit hij sneller. Dat is een reden om vroeg hulp te vragen aan een trimmer of de dierenarts, niet om de vacht te laten.

Lange vachten (bijvoorbeeld Pers, Himalaya, Maine Coon en Noorse boskat): elke dag borstelen of kammen, tot op de huid, en de plekken controleren waar het eerst klit. Elke dag is bij de meeste adviezen van dierenartsen en welzijnsorganisaties het ideaal, en je kunt de sessie in kortere stukjes verdelen. Halflange vachten (bijvoorbeeld Ragdoll en Ragamuffin): minstens 2 keer per week, vaker in de verharingsperiodes, genoeg om knopen te voorkomen.

Dichte of dubbele vachten: ongeveer 2 of 3 keer per week met een slickerborstel in lagen, en een ondervachtborstel (de-shedding tool) zacht en kort. Strijken over de bovenkant laat de ondervacht die verhaart zitten. Korte vachten: ongeveer 1 keer per week, of 1 of 2 keer per week. Kortharige katten wassen zichzelf meestal goed, maar een wekelijkse sessie haalt dode haren weg en laat je de huid bekijken.

In de verharingsperiodes, en bij oudere en te zware katten, borstel je vaker en zachtjes, want deze katten wassen zich minder goed of verliezen meer haar.

Dit zijn gangbare richtlijnen, geen regels. De vacht van je eigen kat beslist: vind je klitten, borstel dan vaker. Je dierenarts of trimmer kan zeggen wat bij je kat past.

Korte vachten: een zachte borstel, een rubberen borstel of een handschoen om losse haren op te pakken, en een fijne kam. Een rubberen borstel is zachter voor een kat die borstels niet leuk vindt.

Lange en halflange vachten: een wijdgetande metalen kam met afgeronde tanden die tot op de huid reikt, en daarna een slickerborstel (dunne metalen pinnetjes) voor losse haren. Een borstel met korte haren komt vaak niet tot de wortel van een knoop. Afgeronde tanden zijn belangrijk, want de huid van een kat is dun en gevoelig. Een kam komt dieper dan een borstel, die vaak over de bovenkant glijdt. Een handschoen voelt als aaien maar komt misschien niet in de diepere vacht, dus voor het controleren op klitten heb je een slicker of kam nodig.

Dubbele vachten en sterk verharende katten: een ondervachtkam of de-shedding tool haalt losse ondervacht weg, vooral bij het grote verharen. Gebruik hem kort en zacht, want sterk of lang gebruik kan de bovenvacht beschadigen en de huid irriteren.

Een vlooienkam is een fijne kam om te controleren op vlooien en vlooienvuil. Voor hardnekkige knopen bestaan een klittenkam en een klittensplitter: volg de gebruiksaanwijzing precies en laat de dierenarts of trimmer het je eerst voordoen. Houd borstels schoon en vervang een slickerborstel als de pinnetjes verbogen zijn. Weet je niet welk gereedschap past, vraag het dan aan de dierenarts of een trimmer.

Begin als je kat ontspannen is, bijvoorbeeld na een maaltijd of spel, op een rustige, vertrouwde plek. Start met een paar minuten, of zelfs een paar halen, en bouw langzaam op. Sommige bronnen noemen 2 tot 3 minuten om mee te beginnen, andere 5 tot 10.

Borstel zacht van kop naar staart, in de richting waarin de haren groeien, dicht bij het lijf en zonder in de huid te drukken of te trekken. Gebruik daarna een wijdgetande kam op de plekken die het eerst klitten: achter de oren, onder de kin, aan de binnenkant van de voorpoten, de oksels, de buik, de liezen, de heupen en de staart. Borstel ook de zijkanten en de buik, niet alleen de rug, en til de haren op om bij de ondervacht te komen. Bij een langharige kat scheid je de staart in het midden en borstel je aan beide kanten naar buiten.

Gebruik snoepjes en lof, zodat de kat borstelen met iets lekkers verbindt. Raak de poten, staart, oren en buik vaak aan, zodat hij het daar niet erg vindt. Begin zo vroeg mogelijk bij een kitten; oudere katten kunnen het leren met rustige, prettige ervaringen.

Stop bij het eerste teken van ongemak, voordat het uit de hand loopt: kwispelende of zwiepende staart, oren die naar achteren draaien, een gespannen lijf, grommen, blazen, wijde pupillen of weg willen. Eindig met iets leuks en probeer het later opnieuw. Dwing niet en houd een kat niet vast. Dat maakt wassen stressvol en kan hem leren het niet te mogen.

Een klit ontstaat als losse haren en huidvet in elkaar draaien en samenpersen, zoals vilt. Klitten voelen dik of bobbelig aan. Ze ontstaan vooral waar wrijving is: achter de oren, onder de oksels, op de borst en buik, rond de halsband, op de achterhand, aan de achterkant van de achterpoten, in de liezen, op de heupen en onder de staart. Harde klonten in de vacht zijn meestal klitten, geen haar dat hard is geworden.

Een strakke klit trekt de hele tijd aan de huid. Dat doet pijn en beperkt de beweging. Hij kan ook vocht en vuil tegen de huid houden, vlooien, teken of wondjes verbergen en leiden tot irritatie of een huidinfectie.

Een kleine, nog zachte klit kun je soms met je vingers uit elkaar werken, terwijl je de haren bij de wortel vasthoudt zodat de huid niet trekt, en daarna met een wijdgetande kam of klittenhulpmiddel, beginnend bij de punten. Trek nooit: het doet pijn en de kat laat zich daarna niet meer borstelen. Een klit die niet makkelijk loskomt, is een stopteken. Grote, strakke of wijdverspreide klitten, of klitten bij een kat die zich verzet, zijn werk voor de dierenarts of een ervaren trimmer, die ze veilig kan knippen of scheren.

Is de huid onder een klit rood, pijnlijk of beschadigd, of heeft de kat pijn, dan kan de dierenarts de plek scheren, de huid schoonmaken en behandelen. Bij heel ernstige klitten is soms een roesje nodig, en soms wordt de hele vacht kaalgeschoren. Geschoren plekken groeien in een paar maanden terug; een bron noemt 2 tot 4 maanden. Was een vervilte kat niet: water maakt klitten strakker. Borstel eerst de knopen uit.

Regelmatig borstelen is de beste manier om klitten te voorkomen, en een bezoek aan de trimmer af en toe kan langharige katten helpen die sneller klitten dan je kunt kammen. Klitten die steeds terugkomen, kunnen wijzen op een gezondheidsprobleem: vertel het de dierenarts.

De ruwe tong van de kat trekt bij het wassen losse haren naar binnen. Haar is niet te verteren, dus het meeste komt met de ontlasting naar buiten, maar een deel blijft in de maag en vormt een vochtige prop, een haarbal. Haarballen zijn vaak buisvormig en niet rond.

Eén haarbal om de week of twee weken opbraken is meestal gewoon en op zichzelf geen reden tot zorg. Haarballen komen vaker voor bij langharige katten, in de verharingsperiodes, bij oudere katten en bij katten die te veel wassen. Kittens hebben er zelden last van. Borstelen is de belangrijkste manier om haarballen te verminderen, want het haalt haar weg voordat de kat het inslikt. Binnenkatten slikken misschien meer haar in dan buitenkatten.

Sommige voeders en snoepjes zijn bedoeld om haarballen te helpen met extra vezels of vocht. Geen enkel voer lost haar op. Vraag de dierenarts voordat je een dieet of middel tegen haarballen gebruikt.

Een haarbal kan een verstopping worden als hij te groot is om door te gaan of vast komt te zitten in de darm. Dat is ernstig en kan zonder behandeling dodelijk zijn. Tekenen zijn herhaald kokhalzen zonder dat er iets uitkomt, geen eetlust, een doffe of futloze kat, braken, buikpijn of geen ontlasting. Een verandering ten opzichte van wat voor jouw kat normaal is, telt meer dan een getal: haarballen die vaker komen, moeilijker omhoog komen of samengaan met verstopping, futloosheid of weinig eetlust, laat je nakijken. Haarballen kunnen ook wijzen op te veel wassen of een probleem in darm of huid.

De meeste gezonde katten hebben zelden of nooit een bad nodig. Ze maken zichzelf schoon en houden meestal niet van water. Regelmatig baden is niet de manier om verharen aan te pakken: te veel baden droogt de huid uit en borstelen werkt beter.

Een bad kan nodig zijn als de vacht heel vies, plakkerig of stinkend is, nadat de kat in iets schadelijks heeft gerold, of als een kat zichzelf niet schoon kan houden door leeftijd, artrose, gewicht of ziekte. Een dierenarts kan ook baden met een medicinale shampoo adviseren als onderdeel van de behandeling van een huidprobleem en laat zien hoe.

Borstel eerst losse en vervilte haren weg, want knopen zijn niet meer te verwijderen als de vacht nat is, en knip de nagels om krassen te beperken. Zet een kattenshampoo, een washandje voor het gezicht, handdoeken, een antislipmat en een helper klaar. Gebruik lauw water, rond buikhoogte, en een shampoo voor katten. Shampoo voor mensen, ook babyshampoo, is te scherp voor de huid van een kat.

Maak de vacht stap voor stap nat met een bekertje of een zachte handdouche, en giet of spuit geen water over de kop. Was het gezicht met een vochtig washandje en houd water uit ogen, oren en neus. Spoel alle shampoo goed uit, ook onder de kin, bij de poten en op de buik: katten likken zich na een bad en slikken restjes in, en achtergebleven shampoo irriteert de huid. Droog af met een zachte, warme handdoek en houd de kat op een warme plek tot hij helemaal droog is. Een föhn kan een kat laten schrikken en brandt: gebruik een handdoek. Borstel goed voor en na een bad, dat haalt losse haren weg en helpt haarballen verminderen.

Een kat die tijdens het baden bijt of vecht, zegt dat hij te gestrest is. Stop en blijf zelf veilig: een helper, beschermende kleding en een korte sessie helpen. Vraag de dierenarts naar kalmerende aanpakken of een professionele trimmer, die de kat kan baden, of laat het in de praktijk doen waar een kat zo nodig een roesje kan krijgen.

Verharen is normaal: het vervangt dode haren en verspreidt huidvet. Katten die naar buiten gaan, verharen in een koel klimaat het sterkst twee keer per jaar, in het voorjaar en opnieuw in de herfst. Binnenkatten verharen het hele jaar een beetje, omdat constant licht en een gelijke temperatuur de seizoenen vervagen.

Katten met een dichte ondervacht (bijvoorbeeld Maine Coon, Ragdoll, Noorse boskat en Pers) verharen het meest, vooral in het voorjaar. De haarlengte verandert niet hoeveel een kat verhaart, maar lang haar laat het meer lijken. Sphynx en Rex verharen heel weinig. Borstel in deze weken vaker, bij dichte vachten met een de-shedding tool die je zacht 1 of 2 keer per week gebruikt. Haarballen nemen vaak toe als katten verharen, want ze slikken meer losse haren in.

Verharen kun je niet stoppen, alleen verminderen. Baden is niet het antwoord. Verharen geeft geen kale plekken, jeuk, wondjes of een slechte geur. Daarvoor, of een plotselinge flinke toename van verharen buiten de seizoenen, moet je naar de dierenarts.

De meeste katten, ook langharige, redden zich in warm weer zonder kapsel. De vacht beschermt de huid en helpt de lichaamstemperatuur te regelen, dus scheer een kat niet tenzij een dierenarts of trimmer dat adviseert.

Er zijn goede redenen om te scheren: een kat die snel grote klitten krijgt, zich niet goed kan wassen en niet tegen borstelen kan, of een oudere kat bij wie de vacht moeilijk schoon te houden is nadat de pijn is behandeld. Bij een leeuwenkapsel blijven kop, voeten en staartpunt lang. Gaat een kat na het scheren naar buiten, dan moet de vacht lang genoeg blijven als bescherming tegen zonnebrand; een bron noemt minstens 2,5 cm. Sommige katten hebben een roesje nodig om geschoren te worden, omdat ze het geluid of het ongemak wakker niet verdragen.

Laat scheren het best aan een trimmer of de dierenarts, die weten waar huidplooien in een klit verborgen zitten. Een tondeuse kan huid pakken die in een klit zit.

Een gezonde vacht glanst en heeft geen roos of vettigheid. Een kat die zijn vacht niet netjes houdt, kan er stug, vet, slordig of plukkerig uitzien, slecht ruiken, eten op het gezicht of de borst hebben of urinevlekken op de poten.

Een doffe vacht, roos, vettigheid of flink verharen buiten de seizoenen is niet alleen een verzorgingskwestie. Het kan wijzen op een kat die zich niet goed kan wassen (leeftijd, gewicht, pijn, problemen met de mond) of op ziekte, slechte voeding of een huidprobleem, dus een bezoek aan de dierenarts is het waard. Afvallen met een doffe, slordige vacht en een grote eetlust kan samengaan met een overactieve schildklier. Een kat die zich minder wast en minder eet, kan ziek zijn of pijn hebben. Beide horen bij de dierenarts.

Rode, korstige of geïrriteerde huid onder de vacht is geen vachtprobleem. Korstjes door likken of krabben zijn een reden voor de dierenarts.

Verzorgen is het moment om het hele lijf te voelen op bultjes, vlooien, vlooienvuil, teken, wondjes en pijnlijke plekken. Weten wat voor jouw kat normaal is, helpt je veranderingen vroeg te merken.

Oren: kijk naar vuil, oorsmeer, een sterke geur, roodheid of afscheiding. Maak alleen de buitenkant schoon, met een middel voor katten op watten, en stop nooit iets in de gehoorgang. Krabben of hoofdschudden, afscheiding, roodheid of een sterke geur kan een infectie, oormijt of allergie betekenen en moet naar de dierenarts. Ogen: kijk even voor het verzorgen naar tranen, korstjes, roodheid of troebelheid. Veeg afscheiding uit de binnenooghoek naar buiten met een zachte doek of een doekje voor huisdieren, niet met keukenpapier of tissues. Knijpen of met de poot aan het oog zitten, moet naar de dierenarts.

Nagels: knippen hoort bij verzorgen, vooral bij oudere katten die ze minder afslijten. Een dierenarts of assistent kan laten zien hoe het het veiligst gaat. Tanden: tandvleesproblemen en pijnlijke tanden komen vaak voor, worden vaak niet gemerkt en kunnen ervoor zorgen dat een kat zich niet meer wast. Tanden poetsen met een kattentandenborstel en kattentandpasta helpt. Gebruik nooit tandpasta voor mensen: die kan giftig zijn voor katten.

Een professionele trimmer kan helpen als een kat moeilijk te hanteren is, als je bang bent hem pijn te doen, als klitten groot of strak zitten, of als een langharige vacht sneller klit dan jij kunt kammen. Een bezoek kan ook nagels, oren en de ooghoeken omvatten.

Een trimmer kan klitten verwijderen als de huid heel is en de kat het toelaat. Is de huid pijnlijk, heeft de kat pijn of zijn de klitten ernstig, dan is de dierenarts de juiste plek, want daar kan de huid behandeld worden en de kat zo nodig een roesje krijgen.

Langharige katten hebben misschien baat bij een trimmer om de paar weken tot om de paar maanden, of een kapsel 1 of 2 keer per jaar. Het juiste interval hangt af van de vacht en de kat. Kies een trimmer die gewend is aan katten, rustig werkt en een kat die in paniek raakt niet dwingt. Sommigen zijn opgeleid in stressarm hanteren. Je dierenarts kan er een aanraden. Vecht een kat en kan hij zich bezeren, of is hij erg bang of agressief, dan is dat een zaak voor de dierenarts of een professional, niet voor verzorgen thuis.

Een kat die veel minder of niet meer wast, heeft misschien pijn of is ziek. Katten verbergen pijn goed, dus een slechte vacht kan een van de eerste tekenen zijn. Mogelijke oorzaken zijn artrose, gewicht, een pijnlijke mond, ziekte, stress of ouderdom.

Een kat die te veel wast, likt of kauwt haar weg en laat dunne of kale plekken achter, vaak op de buik, de binnenkant van de achterpoten, de flanken of de borst, met afgebroken, stoppelige haren. De huid kan rood, korstig of pijnlijk zijn. Katten wassen zich vaak in het geheim te veel, dus het haarverlies kan al flink zijn als je het merkt. De meeste gevallen komen door jeuk, meestal van vlooien en vlooienallergie, daarna door voedsel- of omgevingsallergie en andere parasieten of huidinfecties zoals schimmel. Pijn kan een kat ook één plek laten likken, zoals boven een gewricht of de blaas.

Stress kan ook te veel wassen geven (psychogene alopecia), bijvoorbeeld na een verhuizing, een nieuw dier of een nieuw persoon, maar dierenartsen stellen die diagnose pas als jeuk, pijn en andere medische oorzaken zijn uitgesloten. Denk dus niet meteen dat het gedrag is. De dierenarts bevraagt de voorgeschiedenis, bekijkt huid en vacht, zoekt naar vlooien en kan huid- of bloedonderzoek, een voerproef of een proefbehandeling tegen parasieten doen voor een besluit. Wondjes en jeuk worden behandeld, en als stress de oorzaak is, is het huis vaak aan te passen; soms is een gedragsdeskundige of medicijn nodig. Straf een kat niet voor te veel wassen en beloon het ook niet. Beide kunnen het erger maken.