Nierfalen bij je kat: welke symptomen zie je en wat kun je doen?

De nieren maken het bloed schoon. Ze voeren afvalstoffen af met de urine, houden water en zouten in balans, helpen de bloeddruk te regelen en helpen rode bloedcellen te maken. Bij nierziekte lukt dat niet meer goed.

Chronische nierziekte (in het Engels CKD) betekent nierschade die minstens drie maanden duurt. Ze is blijvend: verloren nierweefsel groeit niet terug. Meestal gaat het langzaam achteruit, maar hoe snel verschilt sterk per kat. Behandeling remt het en houdt je kat comfortabel; genezen kan niet.

Het is een van de gewoonste ziektes van oudere katten en een van de gewoonste doodsoorzaken. Hoeveel katten het hebben, verschilt sterk per onderzoek. De nieren hebben veel reserve: tekenen komen pas als ongeveer twee derde tot driekwart van het werkende nierweefsel weg is. Een kat kan dus lang nierziek zijn terwijl ze gewoon eet en speelt.

Een gezonde kat kan met één nier prima leven. Het probleem bij chronische nierziekte is dat beide nieren langzaam beschadigd raken, meestal door littekens en ontsteking in het filterweefsel.

Acuut nierfalen (acuut nierletsel) is een plotselinge daling van de nierfunctie bij een kat die eerst gezond was. Chronische nierziekte ontstaat langzaam, over maanden tot jaren. In het bloed zien ze er hetzelfde uit, dus de dierenarts haalt ze uit elkaar met het verhaal, het onderzoek en soms een echo.

Acuut nierfalen kan komen door gif (lelies, antivries, sommige menselijke pijnstillers), een verstopte blaas of plasbuis, ernstige uitdroging, een infectie of een lage bloeddruk. Het is een noodgeval: een kat kan binnen dagen heel ziek worden. Anders dan chronische nierziekte is het soms te herstellen als het snel wordt behandeld, vaak met een infuus in de kliniek. Ongeveer de helft van de dieren overleeft, dus snelheid telt.

Een kat die weinig of geen urine plast, kan acuut nierfalen of een verstopping hebben. Allebei zijn het noodgevallen. Een kat die herstelt van acuut nierfalen kan blijvende schade overhouden, dus de dierenarts houdt de nieren daarna in de gaten.

Soms komt er een plotselinge verergering bovenop bestaande chronische nierziekte. Dat lijkt op acuut nierfalen en is vaak het moment dat een eigenaar voor het eerst iets merkt. Gewichtsverlies in de weken ervoor wijst op een chronisch probleem eronder, en de vooruitzichten daarna zijn voorzichtiger.

Vroege nierziekte geeft meestal helemaal geen tekenen. Ze wordt vaak gevonden bij een gewone bloed- en urinetest. Meer drinken en meer plassen komen vaak pas later.

Wat eigenaren het vaakst zien: meer drinken, meer plassen (soms naast de bak), minder eten, afvallen, moe zijn en overgeven. Een kat drinkt meer omdat de nieren het water niet meer vasthouden. Andere tekenen zijn een vieze adem, een doffe of slordige vacht, zweertjes in de mond en kwijlen, door afvalstoffen in het bloed, en bleek tandvlees door bloedarmoede.

Laat in de ziekte gaan veel katten juist weer minder drinken en worden ze zwak, teruggetrokken en stoppen ze met eten. Een kat die weinig drinkt, heeft dus niet per se gezonde nieren.

Hoge bloeddruk hoort vaak bij nierziekte en is meestal niet te zien. Beschadigt ze de ogen, dan kan een kat plotseling blind worden. In heel ver gevorderde ziekte kunnen afvalstoffen verwardheid, epileptische aanvallen, ineenzakken en coma geven.

Bij de meeste katten wordt de precieze oorzaak nooit gevonden. Leeftijd is de enige duidelijke risicofactor: ouder wordende nieren zijn de gewoonste achtergrond. In één onderzoek bij gezonde katten van 7 jaar en ouder kreeg ongeveer 13 op de 100 binnen twee jaar nierziekte stadium 2 of erger, en elk jaar ouder verhoogde de kans.

Bekende oorzaken zijn een nierinfectie, tumoren zoals lymfoom, gif en medicijnen, ontsteking van de nierfilters, een geblokkeerde urinestroom en erfelijke ziekte zoals cystenieren. Als er een oorzaak te vinden en te behandelen is, kan dat de ziekte soms remmen.

Nierziekte kan ook bij jongere volwassen katten beginnen, al vanaf ongeveer negen maanden, maar meer dan de helft van de zieke katten is 7 of ouder. Bij katten boven de 8 zijn eiwit in de urine en urine die te dun blijft vroege waarschuwingen dat nierziekte kan volgen.

De dierenarts stelt nierziekte vast uit het hele plaatje: het verhaal, het onderzoek, bloed, urine, bloeddruk en soms een echo. Het gaat om uitslagen die afwijkend blijven, niet om één meting, bij een kat die genoeg vocht heeft en stabiel is.

Creatinine is een afvalstof uit de spieren die gezonde nieren opruimen. Stijgt ze, dan filteren de nieren minder. Ze stijgt pas als ongeveer driekwart van de nierfunctie weg is, en bij een magere kat met weinig spieren kan ze normaal lijken. Een normale creatinine sluit nierziekte dus niet uit. SDMA is een nieuwere bloedwaarde die meestal eerder stijgt en weinig last heeft van spiermassa; in één onderzoek gemiddeld 17 maanden eerder. Een hoge SDMA wordt na minstens twee weken herhaald voordat iemand van nierziekte spreekt. Ureum telt ook mee, maar zegt minder, omdat voer en uitdroging het veranderen.

In de urine kijkt de dierenarts hoe goed de nieren de urine indikken. Gezonde katten maken sterke urine; urine die steeds dun blijft, wijst op een nierprobleem. Eén dunne meting zegt weinig. Een urine-eiwittest laat zien of er eiwit door de nieren lekt. Een blaasontsteking kan de uitslag verstoren, dus vaak wordt de urine eerst gekweekt.

De bloeddruk wordt pijnloos gemeten met een manchet. Ook fosfaat, kalium, calcium en de rode bloedcellen worden bekeken, en een echo laat de grootte en vorm van de nieren zien. Sommige bloedwaarden zijn het betrouwbaarst na een periode zonder eten, omdat een vleesmaaltijd de creatinine verhoogt; vraag of je kat nuchter moet komen. Een eerste meting rond 8 jaar, als je kat nog gezond is, maakt latere veranderingen makkelijker te lezen.

Dierenartsen beschrijven hoe ver chronische nierziekte is met de IRIS-stadia: vier stappen, vooral op basis van creatinine, met SDMA erbij. Het stadium helpt bij de keuze van behandeling, controles en het gesprek over de vooruitzichten. Het wordt pas bepaald als de ziekte vaststaat en de kat stabiel is en genoeg vocht heeft.

Stadium 1: de afvalwaarden zijn nog normaal, maar iets anders wijst op de nieren, zoals steeds dunne urine, eiwit in de urine of een afwijkende nier op de echo. Er zijn meestal geen tekenen. Stadium 2: licht verhoogde afvalwaarden. Tekenen zijn mild of afwezig, zoals iets meer drinken en plassen en af en toe minder eetlust. Er is naar schatting nog ongeveer een derde van de nierfunctie over.

Stadium 3: matig verhoogde afvalwaarden. Veel katten hebben nu tekenen zoals afvallen, overgeven en weinig eetlust, en meestal begint de behandeling van die klachten. Er is naar schatting ongeveer een kwart over. Stadium 4, het eindstadium: sterk verhoogde waarden. Katten voelen zich meestal ziek, weigeren eten, braken, vallen snel af en worden zwak. De zorg richt zich op comfort en op blijven eten. Er is minder dan een tiende van de nierfunctie over.

Als richtlijn voor creatinine geldt ongeveer: stadium 2 van 140 tot 250, stadium 3 van 251 tot 440 en stadium 4 boven 440 micromol per liter. Labs gebruiken iets andere grenzen en eenheden, dus je uitslag past er niet altijd precies op. Wijzen creatinine en SDMA naar een ander stadium, dan worden beide na een paar weken herhaald en telt het hogere. Elk stadium wordt verder ingedeeld naar eiwit in de urine en bloeddruk, omdat die bepalen hoe snel het gaat. Het stadium kan veranderen en wordt bij elke controle opnieuw bekeken.

Dierenartsen combineren meestal een nierdieet, genoeg water, het onder controle houden van fosfaat, eiwitverlies en bloeddruk, en behandeling van de klachten. Wat er gebeurt, hangt van het stadium af: in stadium 1 vooral volgen en alles vermijden wat de nieren schaadt, in stadium 2 meestal een nierdieet erbij, in stadium 3 en 4 ook behandeling van klachten en complicaties. Het plan is op maat en wordt regelmatig bijgesteld.

Hoge bloeddruk wordt behandeld met een medicijn dat de bloedvaten verwijdt; amlodipine is wat dierenartsen bij katten het vaakst gebruiken. Een andere groep middelen wordt vaak gebruikt om eiwitverlies in de urine te remmen. Blijft het fosfaat na het dieet te hoog, dan kan er een fosfaatbinder door het eten. Tegen misselijkheid en slechte eetlust gebruiken dierenartsen vaak mirtazapine en maropitant. Bloedarmoede en een laag kalium zijn ook te behandelen. De dierenarts kiest elk middel en de hoeveelheid; deze pagina doet dat niet.

Blaasontstekingen komen bij nierkatten vaker voor en geven vaak geen klachten. Antibiotica worden gekozen op basis van een urinekweek. Pijnbestrijding hoort bij de zorg, maar moet passen bij de nieren: gewone ontstekingsremmende pijnstillers kunnen de nieren beschadigen. Geef nooit pijnstillers voor mensen.

Een kat in een crisis, met veel afvalstoffen in het bloed of uitgedroogd, heeft soms een paar dagen een infuus in de kliniek nodig. Niertransplantatie en dialyse bestaan alleen in een paar specialistische centra, worden bij katten zelden gedaan en genezen niet. Voor stamceltherapie en diverse kruiden- en probioticasupplementen is geen duidelijk nut aangetoond. Vertel de dierenarts als het geven van medicijnen een gevecht is: dat is iets om te bespreken, niet om te verdragen.

Een nierdieet is de best onderbouwde behandeling en meestal de eerste verandering die de dierenarts adviseert. Het bevat vooral minder fosfor, meestal ook wat minder eiwit en zout, en extra omega-3-vetzuren, kalium en B-vitamines. In onderzoeken hadden katten op nierdieet minder crises en leefden ze langer dan katten op gewoon voer.

IRIS stelt een nierdieet voor vanaf stadium 2 en raadt het aan in stadium 3 en 4. In stadium 1 is het nut onduidelijk, behalve bij veel eiwit in de urine. Eerder is niet altijd beter: sommige katten verliezen spieren als het eiwit te vroeg omlaag gaat. Katten hebben eiwit nodig, dus verlaag nooit zelf het eiwit of zout.

Wissel langzaam. Meng een beetje nieuw voer door het oude en bouw het op over één tot een paar weken. Begin niet met een nieuw dieet terwijl je kat misselijk is; de misselijkheid gaat eerst. Tijdens het overstappen is mengen prima, maar gewoon voer bevat ongeveer twee keer zoveel fosfaat, dus op termijn is het doel alleen het nierdieet, tenzij de dierenarts iets anders zegt.

Genoeg eten is belangrijker dan het perfecte voer. Weigert je kat het nierdieet, zorg dan dat ze iets blijft eten en vraag de dierenarts om raad. Een kat die stopt met eten, gaat snel achteruit. Een paar katten krijgen op nierdieet een te hoog calcium, dus de dierenarts volgt de bloedwaarden na een overstap.

Een nierkat verliest veel water met de urine, dus uitdroging ligt altijd op de loer. Zet vers water op meerdere plekken, probeer een drinkfontein, ververs het water minstens twee keer per dag, geef natvoer in plaats van alleen brokken en doe een scheutje water door het natvoer. Bouillon of zout hoort er niet in.

Hoeveel drinkt een kat met nierfalen? Er is geen vaste hoeveelheid die normaal van niet normaal scheidt. Wat telt, is een duidelijke toename vergeleken met vroeger voor jouw kat. Vertel dat de dierenarts, die dan de urine kan nakijken.

Sommige katten krijgen vocht onder de huid, vooral in stadium 3 en 4. Soms leert de dierenarts je dat thuis te geven. De dierenarts beslist of het nodig is, hoe vaak en welk vocht, want te veel of het verkeerde vocht kan schaden. Bloeddruk- en eiwitremmers krijgt een uitgedroogde kat niet: eerst moet het vocht op orde zijn.

Slechte eetlust is een van de grootste problemen, deels omdat afvalstoffen misselijk maken. Een kat die te weinig eet, verliest snel gewicht en spieren, dus vraag vroeg om hulp. Lukt eten ook met medicijnen niet, dan kan een voedingssonde via de neus of de hals eten, water en medicijnen geven. Doe medicijnen niet zomaar door het eten: een bittere smaak kan je kat van haar voer afhouden.

Hoge bloeddruk komt bij ongeveer 2 tot 4 op de 10 nierkatten voor, volgens sommige bronnen vaker. Ze kan ogen, hersenen, hart en de nieren zelf beschadigen. Bloedarmoede komt bij ongeveer 3 tot 6 op de 10 voor; bleek tandvlees, moeheid en weinig eetlust zijn de aanwijzingen.

Een laag kalium, een hoog fosfaat en een te zuur bloed maken katten zwak, remmen de eetlust en versnellen de ziekte. Daarom wordt het bloed steeds opnieuw gecontroleerd. Verder kunnen zweertjes in de mond, misselijkheid, verstopping en uitdroging pijnlijk of naar zijn.

Op dezelfde leeftijd komen ook een overactieve schildklier, artrose en stille blaasontstekingen veel voor. Die beïnvloeden de nieren en worden daarom ook behandeld.

Cystenieren (PKD) is een erfelijke ziekte waarbij blaasjes met vocht het gewone nierweefsel verdringen. Het komt vooral voor bij Perzen en verwante rassen zoals Exotic Shorthair, Himalayan en Britse Korthaar. De cysten zijn er vanaf de geboorte en groeien langzaam. Veel katten blijven jaren goed; nierfalen komt meestal op volwassen leeftijd, vaak rond 7 jaar, met een grote spreiding. Niet elke kat met PKD wordt er ziek van.

PKD is dominant: een kat met het gen geeft het aan elk kitten door met een kans van één op twee. Een DNA-test met een wangswab vindt de belangrijkste genfout, en een ervaren echoscopist kan cysten al vanaf ongeveer 7 weken zien. De DNA-test laat het gen zien, maar niet hoe ernstig de ziekte wordt. Hoe vaak PKD bij Perzen voorkomt, verschilt per onderzoek: van ongeveer 5 op de 100 waar fokkers al testten tot meer dan een derde elders.

Er is geen genezing; de zorg is dezelfde als bij andere chronische nierziekte. Wil je een kitten van een Pers-achtig ras, vraag de fokker dan naar PKD-uitslagen van beide ouders. Met een kat met PKD hoort niet gefokt te worden. Ook Maine Coon, Abessijn, Siamees, Burmees, Russisch Blauw en Ragdoll staan in lijsten met meer nierziekte, maar dat bewijs is ouder en zwakker dan bij PKD.

Voor één kat kan niemand dat zeggen. Veel nierkatten hebben nog maanden of jaren een goed leven, en sommige gaan nauwelijks achteruit of overlijden eerst aan iets anders. Het verloop gaat vaak in stappen: een stabiele periode, een crisis, en dan weer een plateau.

Cijfers uit onderzoeken zijn gemiddelden van groepen, met een enorme spreiding, en ze komen uit oudere studies. Daarin leefden katten bij de diagnose in stadium 2 vaak nog ongeveer anderhalf tot drie jaar, in stadium 3 ruwweg vijf maanden tot twee jaar en in stadium 4 enkele weken tot een paar maanden. Zie dat als de spreiding, niet als een voorspelling voor jouw kat.

Wat de vooruitzichten helpt: vroeg ontdekken, een nierdieet, een goede bloeddruk en fosfaat, weinig eiwit in de urine, genoeg rode bloedcellen, en een kat die blijft eten en drinken. Na een plotselinge crisis bovenop chronische nierziekte zijn de vooruitzichten voorzichtiger.

In het eindstadium, meestal stadium 4, maken de afvalstoffen een kat steeds misselijk. De zorg verschuift naar comfort: vocht, lekker eten, middelen tegen misselijkheid en voor de eetlust, pijnbestrijding en een rustige plek. Tekenen dat het einde nadert zijn eten en drinken weigeren, steeds overgeven, snel afvallen, zwakte, zich verstoppen, zich niet meer wassen en bij sommige katten aanvallen of ineenzakken.

Laten inslapen is de liefdevolle keuze als de behandeling de klachten niet meer onder controle houdt of de kwaliteit van leven slecht is. Er is geen getal of bloedwaarde die de dag bepaalt. Kijk samen met de dierenarts naar het leven van je kat: eet en drinkt ze nog, wast ze zich, beweegt ze zonder pijn, gebruikt ze de bak en heeft ze nog interesse in haar omgeving? En vraag jezelf ook hoe jij het volhoudt.

Een dagboekje van goede en slechte dagen, met eetlust, misselijkheid en pijn, helpt je en de dierenarts. Een paar ziektes die elk te behandelen zijn, kunnen samen toch een slecht leven geven. Begin het gesprek over het einde vroeg: dat geeft tijd, en comfortzorg kan waardevol zijn terwijl je beslist. Jullie beslissen samen, en jij kent je kat het best. Weegt de prijs van de zorg mee, zeg dat dan tegen de dierenarts; er zijn soms mogelijkheden.

Nierziekte bij oudere katten is niet altijd te voorkomen, maar vroeg ontdekken geeft de beste kans op een langer, gezonder leven. Regelmatige controles met gewicht, bloeddruk, bloed- en urineonderzoek zijn het belangrijkste middel, en vaker naarmate je kat ouder wordt. Bloedonderzoek voor een narcose kan meteen als niercontrole dienen.

Weeg je kat regelmatig en vertel de dierenarts over een gewichtsverlies van meer dan 10 procent: afvallen is vaak het eerste teken. Houd vergif buiten bereik: lelies, antivries en menselijke medicijnen. Laat ook een overactieve schildklier en blaasontstekingen behandelen, omdat die met de nieren samenhangen.