Blaasproblemen bij katten: blaasontsteking, gruis en verstopping

FLUTD (feline lower urinary tract disease) is een verzamelnaam voor klachten die van de blaas of de plasbuis komen, de buis die de urine naar buiten voert. Het is geen ziekte op zich en geen diagnose. De nieuwste richtlijnen geven de voorkeur aan de eenvoudiger term 'aandoening van de lagere urinewegen', omdat de naam niets over de oorzaak zegt. Het komt veel voor: het is een van de meest voorkomende redenen dat een kat naar de dierenarts gaat, en ongeveer 1 tot 3 van de 100 katten krijgt er elk jaar mee te maken, het vaakst op middelbare leeftijd.

De gewone oorzaken zijn idiopathische cystitis (een pijnlijke blaasontsteking zonder bekende oorzaak en zonder infectie), gruis en stenen, en proppen in de plasbuis. Een bacteriële infectie is minder vaak de oorzaak. Zelden is het een tumor of een aangeboren afwijking. 'Idiopathisch' betekent dat de oorzaak onbekend is. Het is de meest gevonden uitkomst, bij ongeveer 55 tot 70 van de 100 katten met deze klachten, en je vindt het door andere oorzaken uit te sluiten, want geen enkele test bevestigt het.

Het woord 'blaasontsteking' doet aan een infectie denken, zoals bij mensen. Bij katten is het meestal geen infectie: de urine is meestal steriel. Veel katten krijgen het vaker. De klachten zijn vaak in ongeveer een week weg, maar ze kunnen terugkomen, dus een plan telt meer dan één behandeling.

De klassieke tekenen zijn persen of schreeuwen bij het plassen, steeds naar de bak gaan voor kleine beetjes, bloed in de plas en plassen buiten de bak. Andere tekenen zijn veel likken aan de geslachtsdelen, de buik of achterpoten kaal likken, onrust, zich verstoppen, op koude vloeren of tegels liggen, plassen in bad of gootsteen, een andere geur en gedragsverandering zoals prikkelbaarheid.

Bloed in de plas is niet altijd te zien. Het kan rood, roze of bruinig zijn, of alleen blijken uit een test bij de dierenarts. Een gezonde kat plast een paar keer per dag. Veel bezoekjes per uur met bijna geen plas is een waarschuwing.

Persen in de bak kan op verstopping van de darmen lijken. Het verschil is de plas: komt er geen of alleen een druppel uit, behandel het dan als een mogelijke verstopte plasbuis. Klachten die komen en gaan, zijn makkelijk te missen. In een onderzoek onder jonge huiskatten meldden eigenaren schreeuwen of bloed in de plas, en de klachten kwamen en gingen vaak. Merk je het ook maar één keer op, vertel het dan aan de dierenarts.

Bij een verstopping zit de plasbuis dicht door een prop, een steentje, een bloedstolsel of een kramp, zodat de blaas vol raakt en de kat niet kan plassen. Het komt bijna alleen voor bij katers, omdat hun plasbuis langer en smaller is. Een verstopte kater perst met weinig of niets, kan schreeuwen, aan zijn penis likken, zich verstoppen, braken, niet meer eten en stil en slap worden. Je kunt achter in de buik een volle, harde blaas voelen, maar een blaas die je niet voelt, sluit een verstopping niet uit.

Zonder behandeling kan een volledige verstopping dodelijk zijn, omdat de nieren uitvallen en het kalium in het bloed stijgt, wat het hart aantast. Bronnen noemen een dag of twee, dus behandel het vanaf het eerste moment als een noodgeval. Met snelle behandeling is de uitkomst goed: de meeste verstopte katten overleven het, al komt een verstopping bij een deel van de katten terug.

Beide geslachten kunnen blaasproblemen hebben, maar de meeste gevallen zijn geen verstopping. Een dierenarts moet uitzoeken wat het is.

Bij idiopathische cystitis (FIC) spelen waarschijnlijk de zenuwen, stresshormonen en het beschermende laagje van de blaas een rol, niet alleen de blaas zelf. Stress speelt volgens de verwachting een grote rol, en een episode volgt vaak op een verandering: een verhuizing, een nieuw huisdier of baby, een conflict met een andere kat, pension of ander voer.

Gruis en stenen veroorzaken ongeveer 10 tot 25 van de 100 gevallen. De twee gewone steentypes zijn struviet en calciumoxalaat. Struviet ontstaat makkelijker in geconcentreerde, basische urine en lost vaak op met een dieet van de dierenarts; calciumoxalaatstenen lossen niet op en moeten meestal worden verwijderd. Gruis alleen is geen ziekte: veel gezonde katten hebben kristallen in de urine en krijgen nooit stenen of een verstopping. Voor gruis alleen is geen speciaal dieet nodig, tenzij de kat al stenen vormt.

Een prop in de plasbuis is meestal een mengsel van eiwit, ontstoken cellen en slijm, vaak met kristallen. Bij een zware aanval lekt eiwit uit het blaaswandje en dat kan zo'n prop vormen: zo kan een ontsteking tot een verstopping leiden.

Een bacteriële infectie is bij gezonde jonge volwassen katten een zeldzame oorzaak, minder dan 5 van de 100. Het wordt waarschijnlijker bij katten boven de 10, bij poezen, bij katten met nierziekte, suikerziekte of een overactieve schildklier, of na een katheter of operatie aan de urinewegen. Andere oorzaken komen weinig voor: een blaastumor (meestal bij veel oudere katten), een aangeboren afwijking, zenuwschade of letsel.

Het risico stijgt bij katten van middelbare leeftijd, katten met overgewicht, katten die weinig bewegen en altijd binnen zitten, katten die vooral brokken eten en weinig drinken, en katten die met andere katten samenleven. Gecastreerde katers lopen het meeste risico op een verstopping door de smalle, lange plasbuis. Poezen zijn niet immuun: zij kunnen blaasontsteking, stenen en, vooral als ze ouder zijn, infecties krijgen.

Onderzoeken wijzen op een nerveus of angstig temperament en een stressvolle omgeving. De meest voorkomende stressfactor bij katten met FIC is ruzie met een andere kat in huis, en minder kattenbakken dan katten hangt er ook mee samen. Niet elk onderzoek is het eens: in een onderzoek onder jonge huiskatten hing een binnenleven samen met door eigenaren gemelde klachten, maar was er geen duidelijk verband met lichaamsconditie, brokken of castratie. Het zijn dus neigingen en geen regels. Perzen hebben misschien meer kans op blaasproblemen, maar dat staat maar op één plek en het bewijs is zwak.

De dierenarts vraagt naar je huis, het voer en de kattenbakken, onderzoekt je kat, voelt aan de blaas en test de urine op concentratie, zuurgraad, bloed, kristallen, cellen en bacteriën. Is de oorzaak onduidelijk of komt het probleem terug, dan kunnen een urinekweek, bloedonderzoek, röntgenfoto's of een echo volgen. Röntgenfoto's tonen kleine stenen in de onderste plasbuis die een echo niet bereikt. Oudere katten, katten met lekkende urine en katten bij wie de klachten terugkomen krijgen een uitgebreidere controle, ook met beeldvorming.

Voor een kweek haalt de dierenarts de urine vaak met een dun naaldje rechtstreeks uit de blaas, wat een schoon monster geeft. Urine moet vers bij de dierenarts komen, want oude of gekoelde urine kan kristallen laten zien die er niet waren. Thuis kun je vaak een monster opvangen met niet-opzuigend kattenbakvulling die de praktijk meegeeft. Druk niet op de blaas om urine eruit te krijgen: dat doet pijn en kan de blaaswand beschadigen.

Idiopathische cystitis heeft geen genezing en geen enkel bewezen middel. De zorg draait om pijnstilling, meer water en een rustiger huis; die aanpassingen in huis heten multimodale omgevingsaanpassing (MEMO). Medicijnen kiest de dierenarts en worden alleen gebruikt als dieet en aanpassingen thuis niet genoeg waren. Antibiotica horen niet bij idiopathische cystitis. Dierenartsen gebruiken ze als een urinetest een bacteriële infectie laat zien, liefst na een kweek. Zonder test helpen ze de meeste katten niet en dragen ze bij aan onnodig antibioticagebruik.

Pijnstillers zijn een hoeksteen, maar alleen een dierenarts mag ze kiezen: sommige pijnstillers schaden de nieren van een uitgedroogde kat, en veel medicijnen voor mensen zijn giftig voor katten. Bij terugkerende of ernstige gevallen kunnen een dieet van de dierenarts, medicijnen tegen angst voor katten die gestrest blijven en verwijzing naar een gedragsdeskundige helpen. Steroïden en middelen voor het blaaswandje lieten in onderzoeken geen duidelijk voordeel zien, en het bewijs voor supplementen zoals cranberry is zwak.

Struvietstenen lossen vaak op met een dieet op recept in een paar weken, met herhaalde foto's om dat te controleren. Calciumoxalaatstenen lossen niet op en worden met een operatie of andere methoden verwijderd; de steen gaat naar een laboratorium om het type te bepalen.

Een verstopte kat wordt in de praktijk behandeld: pijnstilling, een infuus, behandeling van gevaarlijke kaliumwaarden en een zachte urinekatheter die onder sedatie of narcose wordt ingebracht om de blaas leeg te maken. De katheter kan een paar dagen blijven zitten, en een opname duurt van dagen tot weken. In een groot onderzoek uit 2022 onder 388 katers verlaagde prazosine, een spierverslappend middel dat dierenartsen soms geven om een nieuwe verstopping te voorkomen, de kans op een nieuwe verstopping niet en werd het gekoppeld aan vaker vroeg opnieuw verstopt raken. Middelen hiervoor zijn aan de dierenarts. Bij een kater die steeds opnieuw verstopt raakt of bij wie de verstopping niet te verhelpen is, verbreedt een laatste redmiddel, de perineale urethrostomie, de plasbuis. Dat verkleint de kans op opnieuw verstopt raken, maar heeft risico's zoals een paar dagen bloeden, vernauwing en incontinentie.

De kosten hangen af van de oorzaak. Een controle met urinetest kost veel minder dan een opname voor een verstopping of een operatie, en prijzen verschillen per praktijk, dus vraag om een schatting.

Water is de belangrijkste voedingsfactor bij elke oorzaak: verdunde urine prikkelt minder en spoelt kristallen weg. Natvoer levert veel water en is de enige voedingsstap die in gecontroleerde onderzoeken met minder FIC-klachten samenhing. Eet je kat brokken, ga dan langzaam over en laat een kat nooit uithongeren om aan nieuw voer te wennen. Sommige dierenartsen adviseren alleen natvoer, andere voegen natvoer toe aan brokken; bespreek wat bij je kat past.

Er bestaan urinewegdiëten op recept voor katten met stenen en sommige met FIC. Elk past bij één doel, dus gebruik ze alleen op advies van de dierenarts, en niet elke kat heeft er baat bij. Meng geen verschillende urinevoeders en geef geen urinezuurmakers op eigen houtje, want te veel verzuren kan de nieren schaden. Een urinedieet voorkomt niet alle blaasproblemen. Het kan de kans op een verstopping verkleinen, maar er is geen bewijs dat het elke episode voorkomt. Verander het voer niet tijdens een episode. Wacht tot je kat goed eet en ga dan geleidelijk over.

Zet water op meerdere plekken, uit de buurt van lawaai en van de kattenbak. Brede keramische bakken, een drinkfontein en een druppelende kraan helpen sommige katten meer te drinken. Zorg dat de bakken de snorharen niet raken. Voeg natvoer toe aan de dagelijkse portie of maak brokken vochtig, en geef vaak kleine maaltijden op vaste tijden.

Zorg voor één kattenbak per kat plus één extra, op rustige plekken verspreid door het huis, dagelijks geschept en wekelijks gewassen met warm water. Gebruik een grote bak, ongeveer anderhalf keer de lengte van de kat, met ongeparfumeerde bakvulling die je kat fijn vindt.

Beperk stress: houd een vaste routine, geef schuilplekken, hoge rustplekken, krabpalen en dagelijks spel, geef elke kat in een huis met meer katten eigen eten, water en rustplekken, en doe veranderingen thuis een of twee tegelijk. Een stekkerverdamper met een synthetisch feromoon helpt misschien sommige katten, maar het bewijs is gemengd. Houd een gezond gewicht en laat je kat bewegen en spelen: katten met overgewicht die weinig bewegen krijgen vaker blaasproblemen. Na een eerste verstopping is het risico op opnieuw verstopt raken het hoogst in de eerste week, dus let goed op de plas en houd je aan het plan van de dierenarts.

Plassen buiten de bak is zowel een teken van blaaspijn als een veelvoorkomend gedragsprobleem. Een plotselinge verandering wijst meestal op een medische oorzaak, een geleidelijke verandering na een stressvolle gebeurtenis meer op gedrag. Sluit daarom eerst een medische oorzaak uit: katten met pijn kiezen zachte plekken of koude tegels, en plassen buiten de bak is soms het eerste wat een eigenaar merkt.

Straf je kat er nooit voor: het geeft extra stress en lost de oorzaak niet op. Maak oude plekken schoon met een enzymreiniger, want gewone reinigers verbergen de geur voor mensen terwijl je kat hem nog ruikt.

De meeste katten met idiopathische cystitis leven een vrij normaal leven met aanpassingen in water, voer en huis, en de aandoening wordt met de jaren vaak milder. Een kleine groep is moeilijk comfortabel te houden en heeft een specialist of gedragsdeskundige nodig.

Herhaling komt vaak voor. In onderzoeken had tot ongeveer de helft of meer van de katten met FIC binnen een of twee jaar weer een episode, en daarom is voorkomen belangrijk.