Tanden poetsen bij je kat: hoe doe je dat, en wat doe je aan tandsteen?

Een kat krijgt twee keer tanden. Kittens worden zonder tanden geboren en krijgen 26 melktanden. Een volwassen kat heeft 30 blijvende tanden: 12 kleine snijtanden voorin, 4 lange hoektanden, 10 premolaren en 4 kiezen. Het melkgebit heeft nog geen kiezen.

Blijvende tanden groeien niet terug. Verliest een volwassen kat een tand, dan laat je de dierenarts kijken waarom.

Katten redden zich heel goed met weinig tanden, of zelfs zonder. Een kat zonder tanden en zonder pijn is beter af dan een kat met veel pijnlijke, zieke tanden.

De melktanden komen door vanaf ongeveer 3 weken en staan er meestal allemaal rond 6 tot 8 weken. Vanaf ongeveer 3 maanden duwen de blijvende tanden door en vallen de melktanden uit. Met 6 tot 7 maanden heeft de meeste kitten alle 30 volwassen tanden.

Tussen ongeveer 3 en 7 maanden kauwt een kitten het meest. Wat extra kauwen, iets minder eten, wat rood tandvlees, een beetje kwijl en een iets andere adem horen bij het wisselen. Een melktandje op de vloer is normaal, en de meeste kittens slikken ze gewoon door. Dat kan geen kwaad. Trek nooit aan een los melktandje: het valt vanzelf uit.

Geef zacht of rubber kauwspeelgoed, geen hard plastic of hout, want melktanden zijn breekbaar. Laat een kitten niet op handen en voeten kauwen: dat wordt een gewoonte. Zacht of nat voer helpt als knabbelen pijn doet.

Soms blijft een melktand zitten terwijl de volwassen tand ernaast doorkomt, vaak een hoektand boven. Daar blijven voer en bacteriën tussen hangen, wat tandsteen, tandvleesontsteking en een scheve beet geeft. De dierenarts haalt zo'n melktand meestal onder narcose weg zodra de volwassen tand doorkomt, zonder te wachten op de castratie. Kijk tot ongeveer 7 à 8 maanden elke week even in het bekje.

Tandplak is een zachte, kleverige laag van bacteriën, speeksel en voerresten die binnen een paar uur na het eten op de tanden ligt, en steeds opnieuw ontstaat. Wordt plak niet weggepoetst, dan verhardt het binnen ongeveer een dag tot tandsteen: de ruwe, bruingele korst, meestal eerst aan de buitenkant van de achterste tanden.

Het tandsteen zelf veroorzaakt de ontsteking niet, de bacteriën die zich aan het ruwe oppervlak hechten wel. Ontstoken tandvlees (gingivitis) is rood, gezwollen en gevoelig en kan bloeden. Het is meestal te herstellen als plak en tandsteen weg zijn. Gaat het door, dan wordt ook het bot rond de tand aangetast (parodontitis). Dat is niet terug te draaien en leidt tot terugtrekkend tandvlees, losse tanden en tandverlies.

Ontstoken tandvlees kan ook andere oorzaken hebben: kattenniesvirussen (calici, herpes), FeLV, FIV, nierziekte, suikerziekte, of een grasspriet of ander voorwerp dat in het tandvlees vastzit. Het kan op elke leeftijd, ook bij kittens.

Gebitsproblemen zijn heel gewoon: onderzoeken vinden ze bij 50 tot 90 procent van de katten boven de vier jaar. De kans stijgt met de leeftijd en is groter bij sommige rassen (Pers, Maine Coon, Burmees, Siamees, Abessijn, Somali), bij katten die melktanden houden en bij katten die nooit gepoetst worden. Een zacht dieet en veel zoete snoepjes worden ook genoemd.

Nee. Hard tandsteen krijg je met poetsen niet meer los. Alleen de dierenarts haalt het goed weg, met een ultrasoon apparaat boven en onder het tandvlees, en poetst de tanden daarna glad.

Krab tandsteen niet thuis weg. De laag is hard, je kunt het tandvlees beschadigen, en onder tandsteen zit vaak schade die je pas ziet als het weg is.

Tandsteen alleen is geen spoedgeval. Noem het bij de volgende controle, of eerder als het steeds terugkomt, het tandvlees ontstoken is of je kat minder eet. Bij veel tandsteen en ontstoken tandvlees kan de dierenarts ook een bloedtest (bijvoorbeeld op FIV en FeLV) of röntgenfoto's voorstellen.

Na een gebitsreiniging komen plak en tandsteen snel terug als er thuis niets gebeurt. Elke dag poetsen is wat nieuw tandsteen afremt.

Elke dag poetsen is het beste wat je thuis kunt doen en voorkomt de meeste gebitsproblemen. Drie keer per week is het minste dat wordt aangeraden. Een minuut of twee per keer is genoeg.

Begin het liefst als je kat jong is, maar ook oudere katten leren het, met meer geduld. Bouw het rustig op over ongeveer vier weken. Tijdens het wisselen wen je een kitten alleen aan het aanraken van de bek en de smaak, zonder te schrobben.

Kijk eerst naar het tandvlees. Gezond tandvlees is lichtroze, de tanden zijn wit tot gebroken wit en er is geen geur. Is het tandvlees rood, gevoelig of bloedt het, vraag dan eerst de dierenarts. Poetsen in een pijnlijke bek doet pijn en leert je kat om te weigeren.

Poets de buitenkant van de tanden, langs de tandvleesrand: daar groeien plak en tandsteen het snelst. De binnenkant houdt de tong schoon. Begin bij de grote achtertanden en de hoektanden, met het borsteltje schuin (ongeveer 45 graden) naar het tandvlees en weinig druk. Kleine rondjes of korte heen-en-weer streken worden allebei geadviseerd.

Poetsen werkt het best. Gebitssnacks, gebitsvoer en middelen voor in het water zijn extra's, en een tweede keus voor een kat die poetsen echt niet accepteert. Niets in een flesje of snack lost bestaand tandsteen op.

Dierenartsen kijken naar het keurmerk van de VOHC (Veterinary Oral Health Council). Dat krijgt een product als proeven lieten zien dat het plak of tandsteen met een vaste hoeveelheid verminderde. Het betekent niet dat je kat geen tandvleesziekte krijgt. Controleer de precieze productnaam op de lijst, want van een merk heeft soms maar één versie het keurmerk.

Gebitssnacks poetsen alleen waar ze de tand raken; geef ze af en toe en geef dan wat minder ander voer. Gebitsvoer werkt alleen als je kat het steeds eet, en de dierenarts kan zeggen of het bij jouw kat past. Gewone brokken zijn geen tandenborstel: het bewijs dat droogvoer de tanden op lange termijn schoon houdt, is dun.

Middelen voor het drinkwater kunnen plak en slechte adem boven het tandvlees wat verminderen, maar komen niet onder het tandvlees. Het meeste onderzoek is bij honden gedaan. Kies een middel dat voor katten is, zet er een bak gewoon water naast en let erop dat je kat blijft drinken. Een gel met chloorhexidine is iets wat dierenartsen vaak gebruiken; vraag het eerst. Te harde kauwdingen (botten, gewei, nylon, hard plastic) kunnen tanden breken.

Gebitsproblemen doen pijn, ook als je kat gewoon blijft eten. Katten verbergen pijn, dus de tekens zijn vaak klein: iets in het eten, poetsen of humeur verandert, ze gaan niet huilen.

Let op slechte adem, rood of bloedend tandvlees, kwijlen, minder eten of alleen zacht voer, aan één kant kauwen, voer laten vallen, met de poot aan de bek zitten, de kop schuin houden bij het kauwen en afvallen. Een kat die naar de bak loopt, blaast en wegloopt, of hard voer laat liggen, vertelt je misschien dat eten pijn doet. Ook zich verstoppen, niet meer willen spelen of plots bijten kan erbij horen.

Slechte adem is bij een kat niet normaal en vaak het eerste teken van kiespijn. Meestal komt het door plak, tandsteen of ontstoken tandvlees, maar ook nierziekte, suikerziekte, iets wat vastzit of een gezwel in de bek geven het. Pak de oorzaak aan, niet de geur. Alleen bij een kitten dat wisselt is een andere adem gewoon.

Een tandwortelabces is een pijnlijke ontsteking rond de wortel en geeft vaak een zwelling aan één kant van de kop, net onder het oog. Tanden die verzwakt zijn door ziekte, een klap of een hard kauwding kunnen breken, en dat doet veel pijn. Onbehandeld kan een kat stoppen met eten en afvallen, en bacteriën uit de bek kunnen in het bloed komen.

Bij tandresorptie, ook FORL of nekletsels genoemd, lossen de eigen cellen van de kat de tand op, beginnend bij de tandvleesrand. Het is geen gaatje door suiker zoals bij mensen. Het is een van de gewoonste gebitsproblemen bij katten: onderzoeken vinden het bij ongeveer 20 tot 70 procent, afhankelijk van welke katten bekeken werden en of er foto's werden gemaakt. Het komt vaker voor naarmate een kat ouder wordt.

De oorzaak is niet bekend en er is geen manier om het te voorkomen. Vaak zitten de onderste premolaren aan beide kanten. In het begin zie je meestal niets, omdat het onder het tandvlees zit. Een roze plekje op de tand bij de tandvleesrand kan een teken zijn. Zodra het gat zich naar de bek opent, doet het pijn.

Kijken en voelen vindt alleen late letsels. De dierenarts heeft een onderzoek per tand en röntgenfoto's onder narcose nodig. De behandeling is gericht op de pijn: meestal gaat de hele tand eruit, soms alleen de kroon als de foto laat zien dat dat kan. Vullen wordt niet meer geadviseerd, want de resorptie gaat eronder door, en fluoride houdt het niet tegen. Na de diagnose wordt een jaarlijkse controle met foto's aangeraden.

Chronische gingivostomatitis, kortweg stomatitis, is een pijnlijke, langdurige ontsteking die zich van het tandvlees uitbreidt naar de wangen, tong en achterin de bek. Het komt veel minder vaak voor dan tandsteen. Waarschijnlijk reageert het afweersysteem te sterk, misschien op plak, en virussen zoals calici, FIV en FeLV kunnen meespelen. Dierenartsen testen daarom meestal op FIV en FeLV.

Tekens zijn een vieze adem, kwijlen, een heel pijnlijke bek, minder eten, afvallen en een slordige vacht omdat de kat stopt met poetsen. Medicijnen en reinigingen alleen lossen het vaak niet op. Tanden trekken (de achterste tanden of de hele bek) is de gewone behandeling bij katten die niet opknappen. De uitkomst verschilt per kat, en het kan terugkomen, dus controles blijven belangrijk.

Een kat blijft niet stil zitten met de bek open. Alle tanden goed bekijken, aftasten en röntgenfoto's maken kan alleen onder narcose. De dierenarts verwijdert plak en tandsteen boven en onder het tandvlees en poetst de tanden glad. Foto's zijn belangrijk, want wortelproblemen en resorptie zitten onder het tandvlees. Tanden die eruit moeten, gaan meestal in dezelfde narcose.

Gebitsreiniging zonder narcose wordt door dierenartsenorganisaties afgeraden. Er kan niet onder het tandvlees worden gereinigd, er kunnen geen foto's worden gemaakt en pijn kan niet goed worden bestreden, en de tanden lijken schoon terwijl de ziekte blijft.

Narcose heeft altijd enig risico, meer bij katten met nier- of schildklierziekte, hoge bloeddruk of op hoge leeftijd. Dierenartsen doen vooraf een bloedtest en houden hart, zuurstof en ademhaling in de gaten. Met moderne bewaking gaat het meestal goed, ook bij oudere katten. Angst voor narcose is de gewoonste reden dat een nodige behandeling wordt uitgesteld. Je kat krijgt pijnstilling en gaat meestal dezelfde dag naar huis. Volg de regels van de praktijk voor eten en drinken vooraf, en vraag of een andere ingreep, zoals castratie, in dezelfde narcose kan.

Volgens de richtlijn van de AAHA krijgt een kat een eerste gebitsonderzoek met foto's onder narcose rond één jaar. Bij katten die snel tandsteen opbouwen, raden veel dierenartsen elke 6 tot 12 maanden een reiniging aan. Je eigen dierenarts kan anders adviseren.

Een tand gaat eruit als hij los zit, gebroken is met de zenuw bloot, opgelost of ontstoken is, of hoort bij tandvleesziekte of stomatitis die niet anders te behandelen is. Het doel is een gezonde bek zonder pijn. De dierenarts maakt de tand los, controleert met een foto of de hele wortel eruit is en sluit het tandvlees met hechtingen die vanzelf oplossen.

Na afloop krijgt je kat pijnstilling van de dierenarts, soms antibiotica, en een tijd zacht of nat voer. De meeste katten eten daarna beter, omdat de pijn weg is, ook als er meerdere tanden zijn getrokken. Geef nooit zelf pijnstillers voor mensen: paracetamol is giftig voor katten.